نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشآموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
چکیده
با توجه به اهمیت آثار ادبی فارسی در مطالعات زبانشناختی، مطالعۀ آثار علمیای که برای معرفی یا نقد آثار ادبی فارسی برجسته تألیف شدهاند، قابلتوجه است. البته، این آثار علمی در موارد بسیاری بهسبب اشکال در کاربرد گونۀ علمی زبان فارسی از هدف خود، یعنی شناساندن آثار ادبی مهم، دور شدهاند. پژوهش حاضر به مطالعۀ کاربرد زبان علم در آثاری از مؤید شیرازی، پورنامداریان، زرینکوب و خرمشاهی میپردازد که به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی در سالهای 1360 تا 1370 انتخاب شدند. این پژوهش بر آن است که به این پرسش پاسخ دهد که چه اشکالاتی در کاربرد زبان علم در پژوهشهای ادبی فارسی وجود دارد. بدین منظور، پژوهشگران با ترکیب جنبههایی از روش تحقیق کیفی و کمّی به استخراج اشکالات مختلف از خود این آثار میپردازند و گسترۀ این موارد را نشان میدهند. بررسی این آثار نشان میدهد که ویژگیهایی چون قاعدهکاهی معنایی، قاعدهکاهی زمانی، قاعدهکاهی سبکی، قاعدهافزایی، نقل از متون ادبی برای تقویت نقش ادبی زبان، تشبیه، کنایه، واژههای مبهم، حشو و داوری ارزشی در این آثار مشاهده میشود.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
The Use of Scientific Language in Persian Literary Research (Selected Works from the Book of the Year, 1981–1991)
نویسندگان [English]
- mohammad mahdi zamani 1
- somayeh aghababaei 2
- Nematollah Iranzadeh 3
1 PhD of Persian Language and Literature, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
چکیده [English]
Given the significance of Persian literary works in linguistic studies, examining scientific works authored to introduce or critique prominent Persian literary texts is of considerable importance. However, many of these works deviate from their main purpose—presenting major literary achievements—due to deficiencies in the application of the scientific register of Persian. The present study investigates the use of scientific language in works by Mo’ayyed Shirazi, Pournamdarian, Zarrinkoub, and Khorramshahi, all of which were awarded the Book of the Year of the Islamic Republic of Iran during the 1980s. The study seeks to answer the following question: What deficiencies exist in the application of scientific language in Persian literary research? By combining aspects of qualitative and quantitative research methods, the authors extracted errors directly from the works under study and identified their distribution. The analysis reveals recurrent features such as semantic deviation, historical deviation, stylistic deviation, parallelism, citation of literary texts to reinforce rhetorical effects, metaphor, metonymy, ambiguity, redundancy, and evaluative judgment.
Introduction
Persian literary works represent one of the most important dimensions of Iran’s cultural and historical heritage. Thus, introducing these works to contemporary generations and to non-Persian audiences is of great significance. One crucial issue in this regard concerns the degree to which scientific works, aimed at studying and presenting major Persian literary texts, succeed in fulfilling this mission.
A review of authoritative sources in the field of Persian literary criticism shows that these works sometimes fail to achieve their intended purpose. One of the main reasons is the improper application of the scientific register in such texts. Deviations from the principles of scientific writing often disrupt communication between author and reader, leaving the intended meaning obscure. The present study focuses on the application of the scientific register of Persian in the selected winners of Book of the Year between 1981 and 1991.
Literature Review
No independent research has been conducted specifically on the application of scientific language in Persian literary studies. Nonetheless, several linguistic investigations have addressed the scientific register of Persian more broadly. For instance, Rafiei and Sahraei (2013) examined word-formation processes in scientific, colloquial, and literary registers of Persian, and compared them with English. Razavian and Mobaraki (2013) studied the use of grammatical metaphor in scientific and literary language. Other relevant works include those by Zaryab Khoi (1984), Ashouri (2007), Bateni (1993), Haqshenas (1993), Davari Ardakani (1993), Shari‘at (1993), Farshidvard (1993), Shaghaghi (2005), and Chavoushi (2011).
The lack of detailed studies on the use of scientific language in literary research, along with the importance of such studies for presenting Persian literary heritage to new generations and international audiences highlights the necessity of the present research.
Methodology
In this study, random passages from selected work were analyzed in terms of errors in the application of scientific language. Errors were extracted directly from the texts themselves rather than the predetermined categories. In this respect, the approach is qualitative. Random sampling, however, provided equal probability for selecting different sections, which resembles quantitative methodology. Coding and categorization of data were carried out inductively, following qualitative principles.
The process involved iterative data extraction and hypothesis modification until no contradictory evidence emerged—an approach consistent with concepts such as theoretical saturation and analytic induction in qualitative research (Flick, 2015). The integration of quantitative and qualitative methods was intended to minimize researcher bias in data selection, to provide numerical evidence of the prevalence of errors, and to account for less frequent yet significant types of errors. The four works awarded the Book of the Year title are:
A New Understanding of Sa‘di (1983), Symbol and Allegorical Stories in Persian Literature (1989), Sar-e Ney: Analytical and Comparative Study of the Masnavi (1999), and Hafez-Nameh (2001).
It should be noted that identifying deficiencies in these works does not negate their overall scholarly value; rather, the study aims to shed light on the scientific register employed in these influential texts.
Discussion and Conclusion
The findings indicate that the works under scrutiny contain frequent deficiencies such as semantic deviation, historical deviation, stylistic deviation, parallelism, reliance on literary quotations to enhance rhetorical function, metaphor, metonymy, ambiguous expressions, redundancy, and evaluative judgment. Notably, in Pournamdarian (1989), metaphorical usage and evaluative judgment were absent.
Quantitative analysis shows:45 of 83 sentences in Mo’ayyed Shirazi’s work, 73 of 159 sentences in Pournamdarian’s work, 342 of 377 sentences in Zarrinkoub’s work, and 86 of 153 sentences in Khorramshahi’s work contained such deficiencies.
These recurring features cannot be dismissed as minor or exceptional. Many of them strengthen the literary quality of the language, causing the texts to resemble literary rather than scientific works. At the same time, issues such as redundancy and ambiguous vocabulary hinder clarity and precision, which are essential in scientific writing. Consequently, while these works play a vital role in Persian literary scholarship, the identified deficiencies reveal the gap between scientific and literary registers in Persian academic discourse.
کلیدواژهها [English]
- scientific language
- literary language
- literary research
- Persian literature
- Book of the Year
- مقدمه
بهسبب آنکه آثار ادبی فارسی یکی از مهمترین جنبههای تاریخی و فرهنگی ایران هستند، شناساندن این آثار به نسل معاصر و نیز، غیرایرانیان اهمیت بسیار دارد. از این رو، لازم است آن آثار علمی که میکوشند به پژوهش دربارۀ آثار برجستۀ ادبی فارسی بپردازند بررسی شوند و این پرسش مطرح شود که این آثار تا چه حد میتوانند آثار ادبی برجسته را به مخاطبان مختلف، از جمله غیرایرانیان، بشناسانند. بررسی منابع معتبر تألیفشده در بخش نقد آثار ادبی برجستۀ فارسی نشان میدهد که این منابع در مواردی از هدف خود برای شناساندن این آثار بازماندهاند. یکی از علل اصلی این مسأله، اشکال در کاربرد گونۀ علمی زبان در این متون است. تخطی از اصول نگارش علمی در این آثار باعث شده است که انتقال پیام فرستنده به گیرنده با اختلال مواجه شود و مقصود او در بعضی موارد روشن نباشد. این پژوهش به بررسی کاربرد گونۀ علمی زبان فارسی در آثار برگزیدۀ کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در سالهای بین 1360 تا 1370میپردازد.
۲. چارچوب نظری
در ابتدا به تمایز میان زبان علم با زبان ادب و زبان خودکار[1] پرداخته میشود. بنا به تعریف هلیدی[2] (2004: 49)، زبان علم گونهای زبانی است شامل «اشکال مختلف گفتمانی[3] که در آن فعالیتِ علمورزی صورت میگیرد»؛ بهعبارت دیگر، زبان علم شامل «منابع معناساز»ی است که برای کاربران زبان تولید متون دربارۀ موضوعات علمی و تفسیر آنها را ممکن میسازد. در زبان علم پیام بهنحوی انتقال داده میشود که بتوان دربارۀ صحت و سقم گزارهها داوری کرد. بنابراین، در گونۀ علمی کاربردهای مبهم و چندمعنا[4] که امکان این داوری را مخدوش میکند، بهکار نمیرود، اما در زبان ادب کاربردهای مبهم و چندمعنا بسامدی بالا دارد. چندمعناشدگی و ابهام سبب کاهش سرعت انتقال پیام میشود، زیرا زمینه را برای بازآفرینی و تأویل متن فراهم میکنند. اگر پیوستاری در نظر بگیریم که در یک سویۀ آن زبان علم و در سویۀ دیگر آن زبان ادب قرار دارد، زبان خودکار در میانۀ پیوستار قرار میگیرد (رفیعی و صحرایی، ۱۳۹۲: 42).
نمودار ۲ـ۱. پیوستار زبان علم، زبان خودکار و زبان ادب
چنانکه در نمودار ۲ـ۱ مشاهده میشود، زبان علم بهکمک ساختهای زبانی پیام را انتقال میدهد، درحالیکه انتقال پیام در زبان ادب بهکمک ساختهای ادبی صورت میگیرد. بهعلاوه، در زبان علم نشانه[5]ها غیرانگیخته[6] و دلبخواهی[7] و قراردادی[8] و در زبان ادب نشانهها انگیخته[9] و غیردلبخواهی[10] و غیرقرادادی[11] هستند. در زبان علم، شاهد حداقل چندمعناشدگی و در زبان ادب شاهد حداکثر چندمعناشدگی هستیم. زبان علم پیام را ابلاغ میکند، اما زبان ادب پیام را القا میکند (رفیعی و صحرایی، ۱۳۹۲: 35ـ36).
رفیعی و صحرایی (۱۳۹۲: 33ـ 35) میان اثر زبانی و اثر ادبی براساس سه معیار ساختاری[12]، نقشی[13] و نشانهشناختی[14] تمایز مینهند. براساس معیار ساختاری، آثار زبانی و آثار ادبی دارای ساختهایی ویژۀ خود هستند. ساختهایی مانند قواعد واجی، صرفی، نحوی، و معنایی ساختهای زبانی و ساختهایی مانند عروض و قافیه، معانی و بیان ساختهای ادبی هستند. براساس معیار نقشی، اثر زبانی بهصورت مستقیم و صریح پیام خود را ابلاغ میکند و امکان تأویل آن به حداقل میرسد، اما در اثر ادبی، پیام بهصورت غیرمستقیم با امکان تأویل بسیار به مخاطب القا میشود. براساس معیار نشانهشناختی، رابطۀ دال[15] و مدلول[16] در اثر زبانی رابطهای دلبخواهی و قراردادی و ثابت است، اما در اثر ادبی کل نشانۀ زبانی بهعنوان دالی در نظر گرفته میشود و مبتنی بر نوعی شباهت، مدلولی برای آن مطرح میشود. بنابراین، نشانه در چنین اثری انگیخته است. نشانۀ انگیخته نشانهای است که در آن «رابطۀ دلالت[17] بین دال و مدلول مبتنی بر نوعی دلیل یا مشابهت است» (رفیعی و صحرایی، ۱۳۹۲: ۳۵؛ برای توضیح بیشتر دربارۀ انگیزش ر. ک. صفوی، ۱۳۸۷: ۲۵۳ـ ۲۵۶).
از جمله نظریاتی که زمینهای برای تمایز زبان علم و زبان ادب فراهم میکند نظریۀ نقشهای زبان یاکوبسن (۱۳۸۱) است. وی در مقاله «زبانشناسی و شعرشناسی» به شش رکن موجود در فرایند انتقال پیام اشاره کرده است. براساس این نظریه، انتقال پیام با وجود شش رکن فرستنده[18]، گیرنده[19]، موضوع[20]، مجرای ارتباطی[21]، پیام[22] و رمزگان[23] صورت میگیرد. اگر پیام به هر یک از این شش رکن معطوف شود، شاهد یکی از نقشهای زبان هستیم. بنابراین، زبان (بهترتیب ارکان گفتهشده) نقش عاطفی[24]، ترغیبی[25]، ارجاعی[26]، همدلی[27]، شعری[28] و فرازبانی[29] دارد. زبان ممکن است علاوه بر نقش اولیه نقش ثانویه نیز داشته باشد؛ برای نمونه، ممکن است علاوه بر نقش ارجاعی، نقش شعری هم داشته باشد. در متون علمی نقش ارجاعی نقش غالب است (رفیعی و صحرایی، ۱۳۹۲: ۲۲) و گاه ممکن است، با توجه به آنکه اثر به مطالعۀ زبان بپردازد، نقش فرازبانی نیز برجسته باشد. در چنین اثری زبان نقش شعری و همدلی ندارد. در پژوهشهایی که به تبیین آثار ادبی میپردازند، زبان نقش ارجاعی و فرازبانی دارد. اما گاه شاهد کاربردهایی هستیم که نقش شعری زبان را تقویت میکنند.
بسیاری از عوامل تقویتکنندۀ نقش شعری زبان در متون ادبی را میتوان براساس طبقهبندی لیچ دربارۀ برجستهسازی[30] در زبان ادب دستهبندی کرد. براساس نظریۀ لیچ، قاعدهکاهی[31] و قاعدهافزایی[32] در زبان خودکار سبب میشود زبان از صورت بههنجار خارج شود و تبدیل به گونۀ ادبی شود. لیچ قاعدهکاهیها را بدینترتیب دستهبندی میکند (صفوی، 1390 ج 1: 53ـ59):
- قاعدهکاهی آوایی[33] نادیده گرفتن قواعد آوایی حاکم بر زبان خودکار است. برای نمونه در بیت زیر در واژۀ «ببایدْتْ» قاعدهکاهی آوایی رخ داده است.
|
ستودن نداند کس او را چو هست |
|
میان بندگی را ببایدْتْ بست |
(فردوسی، 1386 ج 1: 3)
- قاعدهکاهی واژگانی[34] ساختن لغات و ترکیبات جدید است. در بیت زیر واژههای «جانتر» و «درمانتر» نمونهای برای قاعدهکاهی معناییاند.
|
عشق جان است، عشقِ تو جانتر |
|
لطف درمان و از تو درمانتر |
(مولوی، 1388: 619)
- قاعدهکاهی نحوی[35] نادیده گرفتن قواعد نحوی حاکم بر زبان خودکار است. مانند بیت زیر که در واژۀ «رندان صبوحیزدگان» قاعدهکاهی نحوی رخ داده است.
|
به صفای دل رندان صبوحیزدگان |
|
بس در بسته به مفتاح دعا بگشایند |
(حافظ، 1382: 330)
- قاعدهکاهی معنایی[36] همنشینی واژهها بر اساس قواعد حاکم بر زبان هنجار است که تابع محدودیتهای خاص خود است. یعنی وجود عناصر غیرمنطقی در شعر که مصادیق آن استعاره، متناقضنما، تشبیه، ایهام است. مانند عبارت «گیسوی چنگ» در بیت زیر.
|
گیسوی چنگ ببرید بمرگ می ناب |
|
تا حریفان همه خون از مژهها بگشایند |
(حافظ، 1382: 330)
- قاعدهکاهی نوشتاری[37] به کار بردن شیوهای در نوشتار که تغییری در تلفظ واژه ایجاد نکرده، اما مفهومی ثانوی بر مفهوم اصلی واژه میافزاید. در واژۀ «رود» از شعر مصدق، از قواعد نوشتاری تخطی شده است.
از روی نرده
خم شده
روی
ر
و
د
- قاعدهکاهی سبکی[38] استفاده از واژگان یا ساختهای نحوی گفتاری است؛ مانند عبارتهای «تیپاخورده» و «ناجور» در شعر زیر:
منم من سنگ تیپاخوردۀ رنجور
منم دشنام پست آفرینش نغمۀ ناجور
(اخوان ثالث، 1381: 108)
- قاعدهکاهی زمانی[39] استفاده از واژهها یا ساختهای غیرمتداول و مرده در زبان خودکار است. برای مثال، در شعر زیر از اخوان در فعل «برنیارد کرد» و واژۀ «را» این کاربرد به چشم میخورد.
کسی سر برنیارد کرد پاسخ گفتن و دیدار یاران را ...
(اخوان ثالث، 1381: 107).
- قاعدهکاهی گویشی[40] وارد کردن ساختهایی از گویشی غیر از زبان هنجار است. برای نمونه، نیما یوشیج در آثار خود این قاعدهکاهی را به کار برده است (صفوی، 1390: 53ـ58). واژۀ «داروگ» قاعدهکاهی گویشی است.
قاصد روزان ابری، داروگ! کی میرسد باران؟
(نیما یوشیج، 1386: 760).
قاعدهافزایی براساس تکرار واحدهای سطوح مختلف زبان صورت میگیرد (صفوی، 1390. ج 1: 53). به عبارتی، برخلاف قاعدهکاهی، قاعدهافزایی انحراف از قواعد زبان هنجار نیست، بلکه مجموعهای از شگردهایی است که از راه فرایند تکرار کلامی ایجاد میشود. لیچ بر این باور است که اعمال قواعدی اضافی بر قواعد زبان هنجار سبب ایجاد قاعدهافزایی میشود (صفوی، 1390. ج 1: 167). برای نمونه میتوان بیت زیر را مشاهده کرد.
|
اشک من رنگ شفق یافت ز بیمهری یار |
|
طالع بیشفقت بین که در این کار چه کرد |
(حافظ، 1382: 288)
در این بیت، با تکرار کمیتهای هجایی خاص قاعدهافزایی در سطح هجا ایجاد شده است. تمام بیت متشکل از کمیتهای کوتاه + کوتاه + بلند + بلند (⋃ ⋃ ـ ـ) است (در آغاز مصراع میتوان کوتاه را تبدیل به بلند کرد و در پایان مصراع میتوان یک یا چند هجا را حذف کرد). «شفق» و «شفقت» از یک سو و «یار» و «کار» تکرار در سطح واژه (تکرار ناقص)، نوع دیگری از قاعدهافزایی، محسوب میشوند. در این بیت قاعدهافزایی در سطح واج نیز مشاهده میشود؛ برای نمونه همخوان /š/ در این بیت تکرار میشود.
با توجه آنچه گفته شد، به بررسی کاربرد زبان در برخی از آثار دانشگاهی در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی میپردازیم.
۳. پیشینۀ پژوهش
در آثار پیشین، پژوهشی بهصورت مستقل دربارۀ کاربرد گونۀ علمی زبان در پژوهشهای ادبی صورت نگرفته است. البته پژوهشهایی زبانشناختی دربارۀ گونۀ علمی زبان فارسی صورت گرفته است. از جملۀ این پژوهشها میتوان به پژوهش رفیعی و صحرایی (۱۳۹۲) اشاره کرد که به مطالعۀ فرایندهای واژهسازی در سه گونۀ زبان علمی، محاورهای و ادبی زبان فارسی پرداختهاند و این فرایندها را با زبان انگلیسی مقایسه میکنند. رضویان و مبارکی (۱۳۹۲) نیز، به بررسی کاربرد استعارۀ دستوری در زبان علم و زبان ادب پرداختهاند. از آثار دیگری که به مطالعۀ گونۀ علمی زبان فارسی پرداختهاند، میتوان به آثار زریاب خویی (۱۳۶۳)، آشوری (۱۳۸۶)، باطنی (۱۳۷۲)، حقشناس (۱۳۷۲)، داوری آشتیانی (۱۳۷۲)، شریعت (۱۳۷۲)، فرشیدورد (۱۳۷۲)، و چاوشی (۱۳۹۰) اشاره کرد. نبود پژوهشهای مستقلی که بهتفصیل به کاربرد زبان علم در پژوهشهای ادبی بپردازند، از یک سو و اهمیت این پژوهشها برای شناساندن آثار ادبی برجستۀ فارسی به مخاطبان نسل نوین و غیرایرانیان از سوی دیگر، ضرورت پژوهشهایی مانند پژوهش حاضر را نشان میدهد.
۴. روش
در این پژوهش بخشی از هر اثر، از حیث اشکالات کاربرد زبان علم بهصورت تصادفی بهعنوان نمونۀ پژوهش انتخاب شده است. اشکالات هر اثر، از خود آن اثر استخراج شده و بدین صورت نبوده است که از پیش اشکالاتی تعیین شده باشد. از این حیث، روش اتخاذشده جنبۀ کیفی دارد. نمونۀ انتخابشده همانند روش کمّی بهصورت تصادفی مشخص شده است، اما فرایند کدگذاری و طبقهبندی دادهها همانند روش کیفی براساس دادههای استخراجشده است. برایناساس، با آغاز فرایند بررسی نمونۀ انتخابشده و استخراج اولیۀ دادهها فرضیهای شکل میگیرد؛ سپس با ادامۀ فرایند بررسی، این فرضیه اصلاح میشود. فرایند استخراج دادههای جدید و اصلاح فرضیه تا زمانی ادامه مییابد که دادهای ناقض فرضیه بهدست نیاید (دربارۀ «اشباع نظری»[41] و «استقرای تحلیلی»[42] در تحقیق کیفی ر. ک. فلیک، ۱۳۹۴). ترکیب دو روش کمّی و کیفی به این سبب صورت گرفته است که اولاً، با نمونهگیری تصادفی، احتمالی یکسان برای انتخاب بخشهای مختلف آثار بررسیشده وجود دارد و تأثیر پژوهشگر در گزینش دادههای استخراجشده به حداقل میرسد. دوم، ارائۀ نظمهای کمّی توجه مخاطبان این پژوهش را به گسترۀ اشکالات موجود در کاربرد زبان علم بیشتر جلب میکند و اهمیت مدعای این پژوهش دربارۀ کاربرد زبان علم در مطالعات ادبی را مشخص میکند. سوم، با وارد کردن جنبههای کیفی تأثیر مفروضات پژوهشگر دربارۀ وجود اشکال یا اشکالاتی خاص در متن کاهش مییابد و خودِ اثر مبنای داوری دربارۀ آن است. چهارم، به اشکالاتی که از نظر کمّی اهمیت برجستهای ندارند (چون بسامدی پایین و گسترهای اندک دارند) نیز توجه میشود. البته، پژوهشگران نهایتاً به اشکالاتی مشترک در همه یا اغلب آثار و اشکالاتی خاصِ یک اثر دست یافتهاند. در این مقاله، تنها به اشکالات مشترک و فراگیر پرداخته شده است.
چهار اثر برگزیده بهعنوان کتاب سال جمهوری اسلامی بدین قرارند: شناختی تازه از سعدی (مؤید شیرازی، 1363)، رمز و داستانهای رمزی (پورنامداریان، 1368)، سر نی: نقد و شرحی تحلیلی و تطبیقی مثنوی (زرینکوب، ۱۳۷۸ [1368]) و حافظنامه (خرمشاهی، 1380 [1366]). بررسی این آثار از حیث کاربرد زبان علم و احیاناً اذعان به وجود اشکالاتی در این آثار بههیچوجه ارزش علمی این آثار را بهصورت کلی نفی نمیکند. این پژوهش میکوشد کاربرد زبان علم در آثار علمی برگزیدۀ رشتۀ زبان و ادبیات فارسی را شناسایی و بررسی کند تا پژوهشگران این رشته آثار خود را بهتر از پیش صورتبندی کنند. نیز شایان یادآوری است که نثر ادبی این آثار میتواند موضوع پژوهش دیگری باشد.
۵. یافتهها
در این بخش انواع قاعدهکاهیها و قاعدهافزاییها بررسی شده است و در ادامه بسامد کاربرد هر یک بهتفکیک ذکر شده است.
۵ـ1. انواع قاعدهکاهی
قاعدهکاهی از جمله ابزارهایی است که متن را به سمت ادبی بودن سوق میدهد. میزان تأثیرگذاری هر نوع از قاعدهها در ادبی شدن متن میتواند متفاوت باشد. بهعبارتی، قاعدهکاهیِ معنایی از جمله مواردی است که بیشترین تأثیر را دارد.
۵ـ۱ـ۱. قاعدهکاهی معنایی
در نمونۀ برگزیده از مؤید شیرازی (1362)، در ۱۷ جمله انواع مختلفی از قاعدهکاهی معنایی بهکار رفته است. در ۳ جمله 2 مورد، در ۱ جمله 3 مورد و در ۳ جمله ۴ مورد؛ مجموعاً ۳۱ بار قاعدهکاهی معنایی در نمونۀ انتخابشده مشاهده میشود (مؤید شیرازی، 1362: 30):
[آشنای سعدی] میبیند که بت بزرگش در هم میشکند و سیمرغ قاف تخیلاتش، آسانآسان، همسفره کرکسان مردارخوار میگردد.
در این جمله «بت بزرگ» و نیز، «سیمرغ» جانشین «سعدی» یا «تصور از سعدی» و «کرکسان مردارخوار» جانشین «سارقان ادبی» شده است. این جانشینی و ترکیب واحدهای انتخابشده در جمله سبب قاعدهکاهی معنایی شده است. همنشینی «قاف» و «تخیلات» نیز قاعدهکاهی معنایی محسوب میشود. این قبیل کاربردها موجب ایجاد ابهام در پیام و کُند شدن سرعت انتقال آن میشود.
در نمونۀ انتخابشده از پورنامداریان (1368)، در ۱۳ جمله قاعدهکاهی معنایی بهکار رفته است؛ در ۸ جمله 2 مورد و در ۱ جمله ۳ مورد؛ مجموعاً ۲۳ بار این نوع از قاعدهکاهی بهکار رفته است. برای نمونه:
روزبهان بقلی [...] سالها پیش از مولوی در شعلههای عشقی الهی میسوخت.
(پورنامداریان، 1386: 5)
عشق الهی [...] چون قلب تپندهای خون گرم حیات در عروق تصوف جاری کرد [...]
(پورنامداریان، 1386: 84)
در نمونههای ذکرشده، همنشینی «شعله» با «عشق»، «خون» با «حیات» و «عروق» با «تصوف» نمونههایی از قاعدهکاهی معنایی محسوب میشوند و کارکردشان ایجاد ادبیت در متن است. جملۀ نخست را میتوان به این صورت، متناسب با کاربست گونۀ علمی، بازنویسی کرد:
روزبهان بقلی [...] سالها پیش از مولوی در عشق الهی بود/ به خداوند عشق میورزید.
ممکن است گفته شود که این بازنویسی «شدت» عشقورزی را از بین برده است. در پاسخ میتوان گفت که بهسبب ابهامِ ناشی از این استعاره، اولاً مشخص نیست که نویسنده این «شدت» را در نظر داشته است یا نه. ثانیاً، در زبان علمی خواننده باید بتواند، بدون نیاز به تأویل، به موضوعی که نویسنده به آن ارجاع میدهد به سریعترین شکل ممکن دست یابد. حال ممکن است بهسبب ذکرنشدن قید حالتی دال بر شدت عشقورزی، بعضی خوانندگان در بازآفرینی متن این قید را در نظر بگیرند و بعضی آن را در نظر نگیرند. ثالثاً، میتوان در بازنویسی ذکرشده قید «بهشدت» را نیز افزود. متن بازنویسیشده واضحتر از متن اصلی است و درک آن، بدون نیاز به بازآفرینی، سریعتر صورت میگیرد.
در نمونۀ انتخابشده از سر نی (زرینکوب، 1387) تشبیهات ادبی نیز مشاهده میشود. در بخش تحلیلشده، در 25 جمله تشبیه ادبی به کار رفته است. در 2 جمله 2 تشبیه و در 1 جمله 6 تشبیه؛ مجموعاً 32 بار تشبیه به کار رفته است.
در نمونۀ انتخابشده از زرینکوب (۱۳۷۸)، در ۴۷ جمله قاعدهکاهی معنایی بهکار رفته است. در ۱۲ جمله 2 مورد، در 2 جمله 3 مورد و در ۲ جمله ۴ مورد؛ مجموعاً ۶۹ بار این نوع قاعدهکاهی بهکار رفته است. برای نمونه:
و معلوم است که شیخ راهدان چون جاده طریقت را به قدم مجاهده پیموده است، هرچند گردن در کمند جذبه داشته است، باز از فراز و نشیب راهها و رسم و راه منزلها آگاه است.
(زرینکوب، ۱۳78: ۸۱۵)
همنشینی «جاده» با ««طریقت» و «کمند» با «جذبه» سبب قاعدهکاهی معنایی شده است. انتخاب «راه» و «منزل» بهجای «طریقت» و «مراحل» نیز موجب پدید آمدن این نوع قاعدهکاهی میشود. این کاربردها صرفاً نقش ادبی زبان را تقویت کردهاند.
در ۱۶ جمله از نمونۀ انتخابشده از خرمشاهی (1380) مواردی از قاعدهکاهی معنایی مشاهده میشود. در 4 جمله 2 مورد و در 3 جمله 3 مورد؛ مجموعاً ۲۴ بار قاعدهکاهی معنایی در بخش بررسیشده بهکار رفته است. برای نمونه:
در یک کلام حافظ در جامۀ رند و رندی شخصیتی میسازد پادزهر تکلف و تقشف، پادزهر ریو و ریا و سراپا امیدوار و پاکباز [...]
(خرمشاهی، 1380: ۲۷)
همنشینی «جامه» با «رند و رندی»، «پادزهر» با «تکلف و تقشف» و «پادزهر» با «ریو و ریا» سبب ایجاد قاعدهکاهی معنایی شده است.
۵ـ۱ـ۲. قاعدهکاهی زمانی
کاربرد واژهها یا ساختهای مرتبط با گونههای غیرمعاصر زبان فارسی سبب قاعدهکاهی زمانی میشود که به این موارد کهنگرایی[43] نیز گفته میشود. برای آنکه تشخیص کهنگرایانه بودن واژهها صرفاً متکی به دانش پژوهشگران نباشد و امکان خطا در داوری کاهش یابد، از فرهنگ بزرگ سخن (انوری، 1382) نیز استفاده شده است. بر این اساس، اگر برابر واژه یا کاربردی «قد.» (= قدیمی) نوشته شده باشد، آن واژه یا کاربرد بهعنوان مصداق کهنگرایی مشخص شده است. همچنین، از منابعی مانند تاریخ زبان فارسی (خانلری، ۱۳۶۵) نیز در مورد کهنگرایانه بودن یا نبودن کاربردهای خاص بهره برده شده است.
در نمونۀ انتخابشده از مؤید شیرازی (1362)، در ۱۳ جمله قاعدهکاهی زمانی بهکار رفته است. در 1 جمله 2 مورد و در 2 جمله 3 مورد؛ مجموعاً ۱۸ مورد کهنگرایی مشاهده میشود. برای نمونه:
اما همین عاشق و آشنای سعدی را در گلستان، حالی دیگر است.
(مؤید شیرازی، 1362: 29)
آیا آلودگی و ابلهی امام مسجد تا به آنجا رسیده که بوریای شبستان را به بازار کشد و در میان جمع مأمومین ندای من یزید دردهد؟
(مؤید شیرازی، 1362: 31)
در متون کهن فارسی، گاه «را» بههمراه فعل اسنادی بهمعنای «داشتن» بهکار میرفته است (خانلری، 1365، ج 3: 395ـ396). اگر جملۀ ذکرشده را با گونۀ زمانی معاصر بازنویسی کنیم چنین میشود:
اما همین عاشق و آشنای سعدی، در گلستان، حالی دیگر دارد.
در مثال دوم، 3 کاربرد کهنگرایانه مشاهده میشود؛ کاربرد فعل مضارع التزامی «کشد» بدون تکواژ تصریفی[44] /be-/ «بـ» (خانلری، ۱۳۶۵، ج ۲: ۳۱۱ـ۳۱۲)، واژۀ کهن «من یزید» (انوری، ۱۳۸۲: ذیل «من یزید») و فعل «دردهد» (انوری، ۱۳۸۲: ذیل «دردادن») این کاربردهای کهنگرایانه سبب تقویت نقش ادبی زبان میشود و به انتقال موضوع پیام یا کمکی نمیکند یا از سرعت انتقال آن میکاهد.
در 23 جمله از نمونۀ انتخابشدۀ پورنامداریان (1386)، کهنگرایی در زبان مشاهده میشود. البته در 4 جمله 2 مورد کهنگرایی مشاهده میشود. مجموعاً، 27 مورد کاربرد
کهنگرایانه در متن وجود دارد. برای نمونه:
و بعد ابیاتی از مولوی در صفت این شراب میآورد.
(پورنامداریان، 1386: 75)
«صفت» در معنی «وصف» کاربردی کهنگرایانه است (ر. ک. انوری، ۱۳۸۲: ذیل «صفت»).
بنابراین آن وجود ... ــ که مولوی سلطان المعشوقین میخواندش و پس از فقدان در وجود خویشش کشف میکند [...]
(پورنامداریان، ۱۳۸۶: 80)
در این جمله بهجای «او را [...] میخواند» و «او را در وجود خویش کشف میکند» یا «در وجود خویش کشفش میکند» با جابهجایی ضمیر «میخواندش» و «در وجود خویشش» آمده است (دربارۀ این کاربرد ضمیر در فارسی کهن ر. ک. خانلری، ۱۳۶۵. ج ۳: ۱۸۵ـ۱۸۶). این قبیل کاربردها صرفاً موجب تقویت نقش ادبی زبان شدهاند.
کاربردهایی چون «ابیاتی چند» (پورنامداریان، ۱۳۸۶: 75)، «غزلهایی چند» (82)، و «رمزهایی چند» (84) نیز کهنگرایانهاند (دربارۀ چند ر. ک. خانلری، ۱۳۶۵، ج ۳: ۳۶۷). بهجای این موارد، «چند بیت»، «چند غزل»، و «چند رمز» را میتوان جایگزین کرد.
در اثر زرینکوب (۱۳۷۸)، در 182 جمله کاربردهای کهنگرایانه مشاهده میشود: در 44 جمله 2 مورد، در 36 جمله 3 مورد، در 7 جمله 5 مورد، در 14 جمله 4 مورد، در 1 جمله 7 مورد و در 1 جملۀ دیگر نیز 8 مورد. بسامد کاربرد کهنگرایی در این کتاب بسیار قابلتوجه است که در ادامه چند مورد آن ذکر میشود:
اشتغال به این گونه دعویها را گویندۀ مثنوی از مقولۀ خراش ناخن فکرت تلقی
میکند که [...] و جان را از سیر در اطوار کمال مانع میآید و [...] غالباً جز مجرد الفاظ و عبارات هم حاصلی ندارد مشغول میکند.
(زرینکوب، 1378: 728)
«فکرت» بهجای واژۀ «فکر»، «مجرد الفاظ» در معنای «الفاظ صرف»، «اطوار کمال» در معنای «حالتهای کمال»، «جان را مانع» در معنای «مانعِ جان» و «آمدن» در معنای «شدن» سبب کهنگرایی متن شده است (ر. ک. انوری، ۱۳۸۲: ذیل «فکرت»، «اطوار»، و «مجرد»؛ دربارۀ «را» ر. ک. خانلری، ۱۳۶۵. ج ۳: ۳۹۱ـ ۳۹۲؛ دربارۀ «آمدن» ر. ک. خانلری، 1365. ج ۲: ۱۴۳ـ ۱۴۴).
درحقیقت اشارت به صمیمیت و انسی دارد که عارف را به حق راه مینماید، و زاهد ترسکار و باحث مستغرق در چند و چون را بدان مقام راه نیست.
(زرینکوب، 1378: 726)
ذکر واژههای «اشارت» در معنای «اشاره»، «ترسکار» در معنای «پرهیزگار»، و «فلان را راه نیست» در معنای «فلان راه ندارد» کاربردهای کهنگرایانهاند (ر. ک. انوری: ذیل «اشارت»، «ترسکار» و «باحث»؛ دربارۀ «را» ر. ک. خانلری، ۱۳۶۵. ج ۳: ۳۹۱ـ ۳۹۲) که نقش ادبی زبان را تقویت میکنند.
در نمونۀ انتخابشده از خرمشاهی (۱۳۸۰)، در 6 جمله کاربردهای کهنگرایانه قابلمشاهده است. در 1 جمله 2 بار و در 1 جمله 3 بار؛ مجموعاً 9 بار واژههای کهنگرایانه در متن بهکار رفته است. برای نمونه:
... پادزهر تکلف و تقشف، پادزهر ریو و ریا و سراپا امیدوار و پاکباز [...]
(خرمشاهی، 1380: ۲۷)
در این دو جمله، کاربرد واژههای «تقشف» در معنای «افراط در زهد» و «ریو» در معنای «حیله»، کاربردهایی کهنگرایانه محسوب میشوند (دربارۀ واژههای ذکرشده ر. ک. انوری، ۱۳۸۲).
۵ـ۱ـ۳. قاعدهکاهی سبکی
کاربرد واحدهایی از گونۀ محاورهای یا عامیانۀ زبان در حین کاربست گونۀ علمی از دیگر مواردی است که در کتابهای بررسیشده میتوان مشاهده کرد. معمولاً این کاربردها دارای معنای ضمنی هستند و برای درک مقصود نویسنده، بازآفرینی متن ضرورت دارد. این مسأله سبب مختل شدن یا کند شدن فرایند انتقال موضوع میشود. برای شناسایی کاربردهای مرتبط با گونۀ محاورهای و عامیانه به فرهنگ بزرگ سخن (انوری، 1382) رجوع شده است. مواردی که در این فرهنگ با نشانۀ «گفتگو» و «عامیانه» مشخص شدهاند در اینجا ذیل این طبقه قرار گرفتهاند.
در نمونۀ انتخابشده از مؤید شیرازی (۱۳۶۲) در 2 جمله، کاربردهای مربوط به گونۀ محاورهای یا عامیانۀ زبان فارسی مشاهده میشود:
آشنای سعدی گیج و گم است اما وحشتزده نیست از در و پیکر کوچهها میداند که در محلی بیگانه راه گم نکرده است.
(مؤید شیرازی، 1362: ۳۰)
[...] آن را به صورت مدیحهای به ریش امیر انکیانو بسته باشد؟
(مؤید شیرازی، 1362: ۳۴)
کاربرد «در و پیکر» (انوری، ۱۳۸۲: ذیل «در») و «به ریش کسی بستن» (انوری، 1382: ذیل «ریش») کاربردهایی مرتبط با گونۀ محاورهای هستند.
قاعدهکاهی سبکی ۲ بار در نمونۀ انتخابشده از سر نی (زرینکوب، 1378) دیده
میشود:
[...] مجذوب مطلق [...] با ارشاد و هدایت خلق سر و کاری ندارد، ...
(زرینکوب، 1378: ۷۱۵)
تازه توبه وقتی ناشی از جذبه نباشد درد طلب را در انسان برنمیانگیزد.
(زرینکوب، 1378: ۷۱۷)
«سر و کار» در معنای «ارتباط» و «تازه» در معنای «بهعلاوه» مربوط به گونۀ محاورهای زبان فارسی است (انوری، ۱۳۸۲: ذیل «سروکار» و «تازه»).
در نمونۀ انتخابشده از خرمشاهی (۱۳۸۰) در 7 جمله قاعدهکاهی سبکی مشاهده میشود که ۱ جمله دارای ۲ مورد از این کاربردهاست؛ مجموعاً 8 مورد کاربرد مربوط به گونۀ محاورهای و عامیانه در متن تحلیلشده وجود دارد. در ادامه این موارد بررسی میشود:
[...] رند را بهمعنای قدیمیاش که شخص لاابالی یکلاقبای آسمانجل و در عین حال آزاده و گردنکش است.
(خرمشاهی، 1380: ۲۷)
در این جمله، «یکلاقبا» و «آسمانجل» در معنای «فقیر» کاربردهای محاورهای هستند (ر. ک. انوری، ۱۳۸۲: ذیل «یکلاقبا» و «آسمانجل»).
۵ـ۲. قاعدهافزایی
مقصود از قاعدهافزایی هر نوع تکرار واحدهای سطوح مختلف زبان است (صفوی، 1390. ج 1: 175ـ 177). تکرار در سطوح مختلف (واج، تکواژ، واژه، گروه و جمله) نیز همانند صنایع دیگر، در زبان خودکار و زبان علم مشاهده میشود. گاه در مطالعات ادبی مواردی از تکرار دیده میشود که سبب آهنگین شدن و تقویت موسیقی کلام میشود.
در کل نمونۀ انتخابشده از اثر پورنامداریان (1368)، 2 مورد از چنین کاربردهایی دیده میشود:
... شواهدی نیز برای بیان عشق ازلی و شراب باقی که از دست ساقی باقی چشیده بود میآورد.
(پورنامداریان، 1368: ۷۵)
... حتی مجذوبان نیز [...]، گاهی البته در بند نوشیدن و پوشیدناند.
(پورنامداریان، 1368: ۸۸)
کاربرد «باقی» که احتمالاً بار اول بهمعنی «باقیمانده» و بار دوم بهمعنی «پاینده» است (ر. ک. انوری، ۱۳۸۲: ذیل «باقی») و نیز، «ساقی» موجب قاعدهافزایی در متن شده است و نقش شعری زبان را تقویت کرده است. همنشینی «نوشیدن» و «پوشیدن» نیز موجب قاعدهافزایی زبان شده است.
در نمونۀ برگزیده از اثر زرینکوب (1378)، در 27 جمله تکرار ادبی مشاهده میشود. در 6 جمله 2 مورد؛ درمجموع 33 تکرار ادبی بهکار رفته است که نمونههایی از آن ذکر میشود:
درحقیقت صفای قلب اهل صیقل [...] را دوباره به زنگار وسوسه و خیال اهل مدرسه میآلودهاند.
(زرینکوب، 1378: 700)
حال او در قیاس با سالک عادی به حال طیّار در قیاس با سیّار میماند.
(زرینکوب، 1378: 714)
در موارد ذکرشده کاربرد واژههای مشخصشده نقش ارجاعی زبان را تضعیف میکند. در مواردی، این کاربردها موجب عیوب دیگری نیز میشوند؛ برای نمونه در مورد اول، «اهل مدرسه» کاربرد کنایۀ ادبی است؛ یا در مورد آخر «طیار» کاربردی کهنگرایانه است.
در نمونۀ انتخابشده از خرمشاهی (۱۳۸۰) در 11 جمله تکرار ادبی مشاهده میشود. برای نمونه:
دیوان حافظ [...]، فراتر از ادبیات است، نامۀ زندگی است، زندگینامۀ ماست.
(خرمشاهی، 1380: ۲۶)
حافظ ازآنجاکه نگرش ملامتی داشت [...] رند را [...] با خود همپیمان و همپیمانه کرد.
(خرمشاهی، 1380: ۲۷)
حافظ نه فقط به مسائل ادبی بلکه به مسائل ابدی نیز اعتنا دارد.
(خرمشاهی، 1380: ۳۰)
همنشینی موارد مشخصشده در این جملات قاعدهافزایی است.
۵ـ۳. کاربردهای دیگر مغایر با اصول کاربست زبان علم
عدول از اصول کاربرد زبان در این آثار را فقط ذیل قاعدهکاهی و قاعدهافزایی نمیتوان دستهبندی کرد. در ادامه موارد دیگری از عدول از این اصل ذکر میشود.
۵ـ۳ـ۱. نقل از متون ادبی با هدف تقویت نقش ادبی
نقل بخشهایی از متون ادبی اگر برای ذکر نمونه و کمک به اثبات یا تقویت مدعا باشد، منطبق با اصول کاربرد زبان علم است، اما اگر نقل این بخشها صرفاً برای ایجاد ادبیت باشد و موجب تقویت نقش شعری زبان شود، تناسبی با زبان علم و اصل رسانگی[45] ندارند.
در نمونۀ انتخابشده از اثر مؤید شیرازی (1362)، بخشهایی از متون ادبی نقل شده است. غرض از نقل این بخشها این نبوده است که تحلیلی علمی از آنها بهدست داده شود، بلکه صرفاً برای ایجاد ادبیت نقل شده است. برای نمونه، نویسنده در وصف خوانندۀ آثار سعدی و سردرگمی او در مسألۀ امانتداری سعدی میگوید:
چه شبها که «در این سیر گم مینشیند و حیرت آستینش را میگیرد که برخیز»
(مؤید شیرازی، 1362: 30)
این جمله برگرفته از بیت سعدی در بوستان (۱۳۵۹: ۳) است. در موردی دیگر (مؤید شیرازی، 1362: 30)، بیتی از غزل سعدی (۱۳۱۶، ج ۴: ۱۸۵) تضمین شده است:
آشنای سعدی آرام میگیرد چشمها را میبندد و شکر میگذارد که ... کامم امروز بر آمد به مراد دل خویش.
در تمام نمونۀ انتخابشده از اثر پورنامداریان (1368)، 4 بار بخشهایی از متون ادبی نقل شدهاند، صرفاً بهقصد تقویت نقش ادبی زبان. نمونهای از این کاربردها ذکر میشود:
و چون لحظههای محو مرزهای جدایی و غیبت فرامیرسد، شیر عشق پنجة خونین میگشاید و دل عاشق تشنة خون میگردد [...]
(پورنامداریان، 1368: 81)
نویسنده خود بیت را نیز در ادامه نقل میکند:
|
بار دگر شیر عشق پنجۀ خونین گشاد |
|
تشنۀ خون گشت باز این دل سگسار من |
در نمونۀ انتخابشده از اثر زرینکوب (۱۳۷۸)، در 15 جمله اشارههایی به متون ادبی دیده میشود که بهلحاظ نگارش علمی ضرورتی ندارد؛ در 1 جمله 2 مورد و در 1 جمله 4 مورد؛ مجموعاً 19 مورد نقل بخشهایی از متون ادبی با هدف تقویت نقش ادبی زبان در متن وجود دارد. اشاره به «خبر از راه و رسم منزلها» با تفاوتهای ظاهری اندک چند بار مشاهده میشود (زرینکوب، 1378: 703، 708، 714 و 715):
به علاوه شرط تسلیم هم آن ست [...] ، چرا که وی از رسم و راه منزلها باخبر نیست.
(زرینکوب، 1378: 708)
[...]، باز از فراز و نشیب راهها و رسم و راه منزلها آگاه است.
(زرینکوب، 1378: 715)
در مورد نخست میتوان گفت «از دشواریهای راه باخبر نیست» و اگر ضرورت داشته باشد در متن یا حاشیه گفت «چنانکه حافظ هم به این نکته اشاره کرده است ...».
در نمونۀ انتخابشده از حافظنامه (خرمشاهی، 1380)، در 12 جمله بخشهایی از متون ادبی برای تقویت نقش ادبی زبان نقل شده است. برای نمونه:
حتی اگر سرچشمۀ آب رکنآباد فروخشکد و گلگشت مصلا بپژمرد، ساقی حافظ همچنان می باقی میپیماید و بزم او با نزهتگاههای جنت رضوان همچشمی میکند.
(خرمشاهی، 1380: ۲۶)
نویسنده در این جمله از بیتی از غزل حافظ (1382: 196) استفاده کرده است. نقل بخشهایی از غزل حافظ صرفاً برای تقویت نقش ادبی زبان بوده است و همین مسأله سبب ایجاد ابهام، قاعدهافزایی، قاعدهکاهی زمانی و قاعدهکاهی معنایی شده است.
* تشبیه
بسیاری از موارد قاعدهکاهی معنایی از منظر بلاغت سنتی «تشبیه بلیغ» است، اما تشبیهاتی وجود دارد که موجب تقویت نقش ادبی زبان میشوند، اما قاعدهکاهی معنایی نیستند. در ۳ جمله از نمونۀ انتخابشده از مؤید شیرازی (۱۳۶۲) تشبیه ادبی بهکار رفته است. برای نمونه:
ادبائی که از ذکر تأثر سعدی از شاعران عرب، چو بید بر سر ایمان خویش
میلرزند، و شور و شغب به راه میاندازند [...]
(مؤید شیرازی، 1362: ۳۸)
سعدی [...]، گاه معانی تنزیل را چون نشئهای در پی و پیوند عبارات خود جاری میسازد.
(مؤید شیرازی، 1362: ۳۹)
در جملۀ اول «شاعران عرب» به «بید» تشبیه شده و در جملۀ دوم، «معانی تنزیل» به «نشئه» تشبیه شده است. ضمن آنکه تشبیه نخست کهنگرایانه و نیز نقل بخشی از بیت حافظ (۱۳۶۲: ۵۶۸) است.
در نمونۀ انتخابشده از پورنامدرایان (۱۳۶۸) در ۳ جمله تشبیه ادبی دیده میشود:
عشق الهی [...] چون قلب تپندهای خون گرم حیات در عروق تصوف جاری کرد [...]
(پورنامدرایان، 1368: ۸۴)
لذا آن معانی معقول را در محسوسات مناسب که بهمنزلۀ سایههای آن عالم است بیان میکنند: [...]
(پورنامدرایان، 1368: ۸۷)
در جملۀ نخست، «عشق الهی» به «قلب تپنده» و در جملۀ دوم، «معانی معقول» به «سایههای آن عالم» تشبیه شده است.
در ۱ جمله از نمونۀ انتخابشده از سر نی (زرینکوب، 1378) تشبیه ادبی مشاهده میشود:
حقیقت لب شریعت محسوب است و حکم مغز بادامی را دارد که شریعت قشر آن است.
(زرینکوب، 1378: ۷۲۱)
در این جمله، «حقیقت» به «مغز بادام» تشبیه شده است.
در ۴ جمله از اثر خرمشاهی (1380) تشبیه ادبی مشاهده میشود. دو نمونه از این موارد ذکر میشود:
شادمانگی و شادکنندگی شعر حافظ مانند آفتاب از در و دیوار دیوانش میتابد.
(خرمشاهی، 1380: ۲۹)
بخشهای مشخصشده از این جمله دربرگیرندۀ تشبیه ادبی است و سبب تقویت نقش ادبی زبان شده است.
* کنایه
در اینجا به کنایههایی میپردازیم که در زبان خودکار و زبان علم کاربرد ندارند و بیشتر در گونۀ ادبی زبان مشاهده میشوند. این کنایهها گاه موجب قاعدهکاهی زمانی، قاعدهکاهی سبکی، ابهام، یا ایدئولوژیک شدن زبان میشوند. این کنایهها گاه سبب پدیدآمدن داوری ارزشی دربارۀ شخصیتها و موضوعات مختلف میشوند.
در اثر مؤید شیرازی (1362)، 17 جمله از 83 جمله، دارای کنایههای ادبی است؛ در 3 جمله از این 17 جمله 2 کنایه و در 1 جمله 4 کنایه وجود دارد؛ مجموعاً 23 بار کنایه به کار رفته است. برای نمونه:
[آشنای سعدی] به نقادی برمیخورد، نقادی راستین، از آنها که خدای صراحت را پرستش میکنند و هر جا پای میگذارند، شیطان ابهام از دم گرمشان میسوزد.
در این جمله 4 کنایه مشاهده میشود. «نقاد» ظاهراً به شخصی خاص اشاره میکند، اما این شخص چنانکه نگارش علمی اقتضا میکند، معرفی نمیشود، بلکه با معرفی اوصاف او خواننده در تعلیقی قرار میگیرد که خاص نگارش ادبی است. «پرستش خدای صراحت» کنایه از «همیشه صریح بودن» است. «هرجا پا گذاشتنِ» نقاد کنایه از «پرداختن به هر موضوع» است و «سوختن از دم گرم» کنایه است از «از میان بردن تأثیر سخن».
تعداد کنایات ادبی در اثر پورنامداریان (1368) نسبت به آثار دیگر بسیار کم است؛ در نمونۀ انتخابشده از این کتاب، 5 جملۀ دارای کنایه وجود دارد که در 1 جمله 2 کنایه بهکار رفته است. مجموعاً 6 کنایه در متن به کار رفته است. برای نمونه:
[...] خون جوشش و حیات، در عروق آنها از التهاب و حرکت و گرمی به سکون و سردی گراییده است.
(پورنامداریان، 1368: 89)
در این جمله، عبارت «خون جوشش و حیات در عروق آنها به سکون و سردی گراییده است» کنایهای ادبی است و جانشین جملۀ «مرده است» شده است. این کنایه صرفاً موجب تقویت نقش ادبی زبان شده است.
بدون شک شاعرانی [...] از مستی شورانگیز عشقی عرفانی خونشان در جوش بوده است [...]
(پورنامداریان، 1368: 89)
تعبیر «خونشان در جوش بوده است» نیز، کنایهای ادبی و جانشین جملۀ «در هیجان بودهاند» یا جملاتی مشابه این است.
در اثر زرینکوب (۱۳۷۸) از 377 جمله، 21 جمله دارای کنایههای ادبی است؛ در 1 جمله 5 کنایه و در 6 جمله 2 کنایه، مجموعاً 31 مورد کنایه در متن دیده میشود. از نمونههای کاربرد کنایه که سبب تقویت نقش ادبی زبان شده است، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
هرچند گردن در کمند جذبه داشته است، [...]
(زرینکوب، 1378: 728)
در این نمونه نیز، عبارت کنایی «گردن در کمند جذبه داشتن» به جای عبارتی چون «تسلیم و مطیع بودن» آمده است.
قضا بر سبلت او خنده زد.
(زرینکوب، م1378: 728)
عبارت «بر سبلت او خنده زدن» کنایهای ادبی است که نویسنده آن را جایگزین عبارت «تمسخر کردن کسی» ساخته است. در 6 جمله از نمونۀ انتخابشده از خرمشاهی (1380) کنایه بهکار رفته است. در 3 جمله 2 کنایه وجود دارد؛ مجموعاً 9 بار کنایه در این بخش بهکار رفته است. برای نمونه:
حافظ [...] رند را [...] از صف نعال بیرون کشید و با خود همپیمان و همپیمانه کرد.
(خرمشاهی، 1380: ۲۷)
«از صف نعال بیرون کشیدن» کنایه از «خارج کردن از فرومرتبگی» است. این کنایۀ کهنگرایانه سبب تقویت نقش ادبی زبان میشود. «با خود همپیمان و همپیمانه کردن» احتمالاً کنایه از «همراه کردن» است. این کنایه مفهومی مبهم دارد و روشن نیست که مقصود نویسنده از آن چیست؛ بهعلاوه، حاوی تکراری ادبی نیز هست که نقش ادبی زبان را تقویت میکند.
۵ـ۳ـ۲. واژههای مبهم
واژههای مبهم آن دسته از واژگانی هستند که معیاری عینی برای آنها ارائه نمیشود، مثل بسیاری از مواردی که شعر شاعری «زیبا»، «دقیق»، «شیرین» و مانند اینها خوانده میشود. در نمونۀ انتخابشده از اثر مؤید شیرازی (1362) در 6 جمله کاربرد واژههای مبهم دیده میشود. در 1 جمله 3 مورد و در 1 جمله 6 مورد؛ بدینترتیب، 13 مورد از چنین اشکالی در متن مشاهده میشود. در نمونۀ زیر 6 مورد مشاهده میشود (مؤید شیرازی، 1362: 39):
- شاعر و نقاد و سخنور عربیدان همیشه بهترین تمثیل، فنیترین استعاره، زیباترین تشبیه، کاملترین تصویر، گویاترین عبارت و سختهترین ترکیب را در قرآن جسته است.
این جمله توصیفی است از جنبههای مختلف قرآن بدون آنکه برای این توصیفات معیاری ارائه شود. معیار «بهترین تمثیل»، «فنیترین استعاره»، «کاملترین تصویر» و موارد دیگر چیست؟
در تمام نمونۀ انتخابشده از اثر پورنامداریان (1368)، فقط 1 بار واژۀ مبهم بهکار رفته است که این مورد در اینجا ذکر میشود (پورنامداریان، 1368: 84):
عشق الهی که [...] در ابتدا بهصورت رازونیازهای ساده و صمیمانه رابعة عدویه [...] خطاب به خداوند ظاهر شد [...].
در مورد «ساده» بودن «رازونیاز» میتوان گفت احتمالاً منظور نویسنده آن است که فاقد اصطلاحات و اشارات پیچیده صوفیانه است، اما معیار «صمیمانه» بودن آن مشخص نیست.
در نمونۀ انتخابشده از اثر زرینکوب (۱۳۷۸)، در 7 جمله کاربرد واژههای مبهم دیده میشود. برای نمونه:
این معانی به الهیات صوفی که در مثنوی انعکاس دارد به طور بارزی رنگ صمیمانه میدهد.
(زرینکوب، 1378: 724)
خود شیخ درتقریر این مذهب [...] تدقیقات لطیف کرده است.
(زرینکوب، 1378: 736)
«صمیمانه» بودن «الهیات» و نیز، «لطیف» بودن «تدقیقات» اموری هستند که معیارهایی عینی برای شناسایی آنها وجود ندارد؛ بنابراین، نمیتوان دربارۀ صحت و سقم آنها داوری کرد.
در نمونۀ انتخابشده از خرمشاهی (۱۳۸۰)، در 17 جمله واژههای مبهم میتوان یافت. در 4 جمله 2 بار، در 2 جمله 3 بار و در 1 جمله 4 بار. در مجموع، 28 بار واژۀ مبهم بهکار رفته است. برای نمونه:
صورت ظاهر غزلهای آبدار و ایهامپرورد خواجو و آب و رنگ آنها همانند غزل حافظ است.
(خرمشاهی، 1380: ۲۳)
بعضی شاعران هم از بس به ادبیات میپردازند از لفظ و فخامت لفظ اسطوره
میسازند نظیر خاقانی و کمالالدین اصفهانی، بعضی هم معماهای موزون
میسرایند و رسالت هنر را در مضمونتراشیهای دور از ذهن میدانند.
(خرمشاهی، 1380: ۲۶)
در جملۀ اول، مقصود از واژههای «آبدار» و «آب و رنگ» در ارتباط با «غزل» روشن نیست. «فخامت» در همنشینی با «لفظ» و نیز «معماهای موزون» و «مضمونتراشی» همین وضعیت را دارند. دو مورد اخیر داوری ارزشی منفی نویسنده دربارۀ شعر سبک هندی است.
۵ـ۳ـ۳. حشو
مقصود از حشو آن دسته از کاربردهایی است که در آن دو واحد زبان در کنار هم قرار میگیرند و هر دو تقریباً معنایی یکسان دارند و میتوان یکی را حذف کرد، بدون آنکه در انتقال موضوع خللی ایجاد شود. حشو فرایند انتقال موضوع را کُند میکند.
در نمونۀ انتخابشده از مؤید شیرازی (1362)، در 13 جمله حشو دیده میشود. در 3 جمله 2 مورد و در 1 جمله 3 مورد؛ یعنی مجموعاً 18 مورد کاربرد حشو در متن مشاهده میشود. برای نمونه (مؤید شیرازی، 1362: 30):
جرأت و جسارت ندارد که جمله را تمام کند.
به تحقیق و تفحص در آثار استاد و نقد خردهگیران سخنش میپردازد.
مگر این بیت مضمونی حکمی و موعظهآمیز ندارد؟
در همۀ این جملات، میتوان واژۀ دوم را حذف کرد، بدون آنکه خللی در انتقال معنا ایجاد شود.
در کل نمونۀ انتخابشده از اثر پورنامداریان (1368)، در 46 جمله کاربرد حشو دیده میشود. در 7 جمله 2 مورد، در 5 جمله 3 مورد، در 2 جمله 4 مورد و در 1 جمله 6 مورد. مجموعاً 74 بار کاربرد موارد حشوآمیز در متن دیده میشود. نمونهای (پورنامداریان، 1368: 81) از این کاربردها در اینجا نقل میشود:
در کتاب فیه مافیه، و در شرایط آگاهی و هشیاری، برای اینکه تصویری از لحظۀ فنا و استغراق را در حد فهم مخاطبان قرار دهد، [...] چون مردهای در کف غسال از هرگونه جنبش و حرکت بازمیماند؛ چون مخاطبی جز خود در نظر نیست، نه توضیح و تفسیری مطرح می شود [...].
هیچ دو واژهای که کاملاً هممعنا باشند در زبان نیست، اما آنچه در این جستار «حشو» خوانده میشود، بدون پرداختن به کارکرد بلاغی حشو یا اقسام آن، آن دسته از کاربردهایی است که میتوان یکی از واژهها، گروهها، یا بندها را از جمله حذف کرد بهسبب آنکه واژه، گروه، یا بند دیگری معنایی بسیار نزدیک با آن دارد. واژههایی چون «توضیح» و «تفسیر» در فرهنگهای لغت تفاوتهای معنایی دارند، اما در بافت این متن بهنحوی بهکار رفتهاند که دارای معنایی یکسان هستند. «فنا» و «استغراق» در فرهنگ اصطلاحات صوفیه معناهای متفاوتی دارند، اما در این متن میتوان یکی را حذف کرد.
در نمونۀ انتخابشده از زرینکوب (۱۳۷۸)، در 167 جمله حشو دیده میشود. در 56 جمله 2 مورد، در 20 جمله 3 مورد، در 14 جمله 4 مورد و در 3 جمله 6 مورد؛ مجموعاً 320 مورد کاربرد حشو در متن مشاهده میشود. برای نمونه:
وقتی مولانا در مثنوی از کسانی که حرف درویشان و نکتۀ عارفان را بر خود میبندند انتقاد میکند، بدونشک نظر به اشخاص معلوم معین ندارد و با این تعریضها میخواهد مخاطب را به وجود دامها و فریبهایی که در راه هر طالب عاشق هست متوجه نماید.
(زرینکوب، 1378: 700)
در نمونۀ انتخابشده از خرمشاهی (۱۳۸۰) در 33 جمله کاربردهای حشوآمیز مشاهده میشود. در 4 جمله 2 بار؛ یعنی درمجموع 37 بار حشو در متن بررسیشده بهکار رفته است. در ادامه چند نمونه ذکر میشود:
حافظ در جامۀ رند و رندی شخصیتی میسازد پادزهر تکلف و تقشف، پادزهر ریو و ریا و سراپا امیدوار و پاکباز [...]
(خرمشاهی، 1380: ۲۷)
لذا بیآرام میشود و امن و آرام دروغین مدعیان را بر باد میدهد و نقابهای تزویر و ریا را میدرد.
(خرمشاهی، 1380: ۳۱)
۵ـ۳ـ۴. داوری ارزشی
مقصود از داوری ارزشی کاربردهایی است که در آن نویسنده بدون آنکه دلیلی ذکر کند، از شخصیت، اثر، یا اندیشهای دفاع میکند یا آن را تخطئه میکند. این قبیل داوریها با هدف پژوهش علمی که پژوهشی بیطرف دربارۀ موضوع موردبحث است، مغایرت دارد (ر. ک. سروش، 1373: ۵۵ـ۴۹؛ سروش، 1368). این داوریها گاه موضعگیری ایدئولوژیک نویسنده را در تحقیقی نشان میدهد که بنای آن بر چنین موضعگیریای نیست. بلومفیلد[46] (1935: 502-503) بر این نکته تأکید میکند که علم عینی است و جنبۀ درونی و ذهنی نویسنده در متن علمی جایی ندارد.
در بعضی رویکردهای مطالعاتی مانند تحلیل گفتمان انتقادی[47] محقق بهسود گروههای تحتتبعیض موضع میگیرد (ر. ک. یورگنسن و فیلیپس، 1392: 114ـ 115؛Fairclough, 2010: 11) اما این موضعگیری با آنچه در پژوهشهای ادبی مشاهده میشود متفاوت است. از همین رو، میبینیم که مطالعۀ دقیق متون زبانی بدون آنکه گرایش ایدئولوژیک محقق در آن تأثیر بگذارد، در پژوهشهای این حوزه مشاهده میشود (ر. ک. Bloor & Bloor, 2018). حتی محقق گاه با خودافشاگری نشان میدهد که ممکن است هویت او در تحلیلش تأثیر گذاشته باشد (برای نمونه، ر. ک. Flowerdew, 2018: 175).
در 8 جمله از نمونۀ انتخابشده از مؤید شیرازی (1362) میتوان داوری ارزشی مشاهده کرد. در 1 جمله 2 مورد، در 1 جمله 3 مورد و در 1 جمله 4 مورد. در مجموع، 14 بار چنین توصیفاتی در متن مشاهده میشود. برای نمونه (مؤید شیرازی، 1362: 29):
این سعدی است که [...] چنین بیرویوریا لب به سخن میگشاید و آنگاه با شجاعتی که نتیجه این امانت روحی و استغنای طبع است به حماسه میپردازد.
نویسنده همانند کسی که شیفتۀ سعدی است سخن گفته است. این قبیل کاربردها ممکن است مانع از داوری منصفانه و عینی دربارۀ موضوع پژوهش شود. مخصوصاً چون هدف از این بخش از اثر مؤید شیرازی بررسی آن است که آیا سعدی واقعاً به سرقت ادبی از آثار پیشینیان دست زده است یا خیر و ممکن است خواننده این شیفتگی را مانع از داوری منصفانه بداند.
در 3 جمله از نمونۀ انتخابشده از اثر زرینکوب (۱۳۷۸) داوری ارزشی مشاهده
میشود. برای نمونه:
ملحد دهری که حدوث عالم را انکار میکند به این حجت میخواهد خود را از قید شریعت که حدود و احکام الهی را بر وی الزام میکند آزاد نماید، اما دعوی وی از کوتهنظری و قصور ادراک ناشی است؛ و حال وی به کرم و پشهای میماند که نمیتوانند تصور کنند باغ و درختی هم که آنها در آنجا هستند مثل خود آنها وجودشان فانی و حادث است.
(زرینکوب، 1378: 734ـ 735)
درست است که این اثر شرح مثنوی معنوی است و در آن مواضع مولانا دربارۀ مسائل مختلف بررسی میشود، اما اصول نگارش علمی اقتضا میکند که خود نویسنده در این موضعگیریها مشارکت نداشته باشد.
در نمونۀ انتخابشده از خرمشاهی (۱۳۸۰)، در 26 جمله این اشکال هست. در 4 جمله 2 مورد و در 1 جمله 3 مورد. مجموعاً، 32 بار در متن بررسیشده داوری ارزشی قابلمشاهده است. نمونهای از این موارد در اینجا ذکر میشود:
ادبشناسان در بیان عظمت نبوغآسای حافظ داد سخن دادهاند و با شور و شیدایی هرچهتمامتر هیچ نکتهای فروگذار نکردهاند، مگر همین یک نکته را که وجوه امتیاز و عظمت حافظ چیست.
(خرمشاهی، 1380: ۲۳)
وقتی نویسنده «عظمت» حافظ را مفروض میگیرد و این را آشکارا بیان میکند، خواننده نمیتواند دربارۀ اینکه آیا واقعاً شعر حافظ برتر از شعر شاعران دیگر است یا شهرت حافظ صرفاً اتفاقی بوده است داوری او را منصفانه تلقی کند.
۶. بحث و نتیجهگیری
نتایج بهدستآمده بیانگر آن است که کاربرد زبان علم در آثار تحقیقی ذکرشده دارای اشکالاتی مانند قاعدهکاهی معنایی، قاعدهکاهی زمانی، قاعدهکاهی سبکی، قاعدهافزایی، نقل از متون ادبی برای تقویت نقش ادبی زبان، تشبیه، کنایه، واژههای مبهم، حشو و داوری ارزشی است. در اثر پورنامداریان (۱۳۶۸) کنایه و داوری ارزشی مشاهده نمیشود.
در جدول 6ـ1 بسامد کاربرد هر یک از اشکالات ثبت شده است. در ردیف اول مقابل هر اثر جملاتی که دارای این اشکالات هستند، مشخص شده است؛ یعنی اگر در یک جمله 4 بار قاعدهکاهی معنایی به کار رفته باشد، فقط 1 بار محاسبه شده است. در ردیف دوم، مجموع همۀ اشکالات، بدون توجه به جمله، قابلمشاهده است. 45 جمله از 83 جمله در اثر مؤید شیرازی (1363)، 73 جمله از 159 جمله در اثر پورنامداریان (1368)، 342 جمله از 377 جمله در اثر زرینکوب (1378) و 86 جمله از 153 جمله در اثر خرمشاهی (1380) دارای اشکالاتی در کاربرد زبان علم هستند.
در نمودار 6ـ1 درصد جملات بدون اشکال و دارای اشکال براساس اصول کاربرد زبان علم مشاهده میشود.
جدول 6ـ1. تعداد هر اشکال در جملات و در مجموع اشکالات در کتابهای برگزیدۀ سال جمهوری اسلامی از 1360 تا 1370
|
اشکالات
آثار |
قاعدهکاهی معنایی |
قاعدهکاهی زمانی |
قاعدهکاهی سبکی |
قاعدهافزایی |
نقل از متون ادبی با هدف تقویت نقش ادبی |
تشبیه |
کنایه |
واژههای مبهم |
حشو |
داوری ارزشی |
|
|
نگاهی تازه به سعدی |
جمله |
۱۷ |
۱۳ |
۲ |
۰ |
۴ |
۲ |
۱۷ |
۶ |
۱۳ |
۸ |
|
مجموع |
۳۱ |
۱۸ |
۲ |
۰ |
۴ |
۲ |
۲۳ |
۱۳ |
۱۸ |
۱۴ |
|
|
رمز و داستانهای رمزی |
جمله |
۱۳ |
۲۳ |
۰ |
۲ |
۴ |
۳ |
۵ |
۱ |
۴۶ |
۰ |
|
مجموع |
۲۳ |
۲۷ |
۰ |
۲ |
۴ |
۳ |
۶ |
۱ |
۷۴ |
۰ |
|
|
سر نی |
جمله |
۴۷ |
۱۸۲ |
۲ |
۲۷ |
۱۵ |
۱ |
۲۱ |
۷ |
۱۶۷ |
۳ |
|
مجموع |
۶۹ |
۲۷۸ |
۲ |
۳۳ |
۱۹ |
۱ |
۳۱ |
۷ |
۳۲۰ |
۳ |
|
|
حافظنامه |
جمله |
۱۶ |
۶ |
۷ |
۱۱ |
۱۲ |
۴ |
۶ |
۱۷ |
۳۳ |
۲۶ |
|
مجموع |
۲۴ |
۹ |
۸ |
۱۱ |
۱۲ |
۴ |
۹ |
۲۸ |
۳۷ |
۳۲ |
|
نمودار 6ـ1. درصد جملات بدون اشکال و دارای اشکال در کتابهای برگزیدۀ سال جمهوری اسلامی از 1360 تا 1370
اشکالات مختلفِ شناساییشده مکرراً در این آثار مشاهده میشود و نمیتوان این قبیل کاربردها را مواردی استثنایی و کماهمیت دانست. بسیاری از این کاربردها نقش ادبی زبان را تقویت میکند؛ یعنی با کاربردهایی مانند انواع قاعدهکاهیها و قاعده افزایی زبانِ اثر علمی به گونۀ ادبی شباهت پیدا میکند. علاهبراین، بسیاری از این اشکالات در فرایند انتقال پیام، که در نگارش علمی باید با صراحت و سرعت منتقل شود، اخلال ایجاد میکنند، مانند حشو و واژههای مبهم. این قبیل کاربردهای موجود در آثار تألیفشده دربارۀ آثار ادبی، که جنبههایی مهم از فرهنگ ایران هستند، سبب میشود که این گزارشهای علمی از غرض خود، که شناساندن این آثار ادبی برجسته به مخاطبان مختلف است، تا حدودی فاصله بگیرند.
تعارض منافع
تعارض منافع ندارم.
ORCID
Mohammadmehdi Zamani |
|
https://orcid.org/0000-0003-0772-6552 |
Somaye Aghababaei |
|
https://orcid.org/0000-0003-0961-6015 |
Ne’matollah Iranzade |
|
https://orcid.org/0000-0003-4937-3468 |
منابع
آشوری، داریوش. (1386). علم و زبان علمی (بازاندیشی زبان فارسی: ده مقاله). تهران: مرکز.
اخوان ثالث، مهدی. (1381). زمستان. تهران: زمستان.
انوری، حسن. (1382). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: سخن.
باطنی، محمدرضا. (1372). استفاده از اشتقاق در واژهسازی علمی. مجموعه مقالات سمینار زبان فارسی و زبان علم، بهکوشش علی کافی (223ـ235). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
پورنامداریان، تقی. (1368). رمز و داستانهای رمزی در ادب فارسی (چاپ سوم با اضافات و اصلاحات). تهران: علمی و فرهنگی.
چاوشی، مهسا. (1390). کارکرد استعارۀ دستوری در زبان علم. پایاننامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبائی.
حافظ، شمسالدین محمد. (1382). دیوان حافظ. تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: زوار.
حقشناس، علی محمد. (۱۳۷۲). در جستوجوی زبان علم. مجموعه مقالات سمینار زبان فارسی و زبان علم، بهکوشش علی کافی (6ـ13). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
خانلری، پرویز. (1365). تاریخ زبان فارسی. تهران: نو.
خرمشاهی، بهاءالدین. (1380). حافظنامه (ویرایش دوم). تهران: علمی و فرهنگی.
داوری آشتیانی، حسین. (1372). دانش زبانی و زبان دانش. مجموعه مقالات سمینار زبان فارسی و زبان علم، بهکوشش علی کافی (50ـ61). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
رضویان، حسین و مبارکی، ساجده. (1392). استعارة دستوری: شاخصی نو در تمایز زبان ادب و علم. پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 11 (31)، 1ـ24.
رفیعی، عادل و صحرایی، رضامراد. (1392). زبان فارسی زبان علم. تهران: مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.
زریابخویی، عباس. (1363). نظریاتی دربارهی وضع لغات علمی و فرهنگی. نشر دانش، 5(۲۶)، ۷۷ـ۸۰.
زرینکوب، عبدالحسین. (1378). سر نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی. تهران: علمی.
سروش، عبدالکریم. (1368). علم چیست، فلسفه چیست؟ (ویراست سوم). تهران: صراط.
سروش، عبدالکریم. (1373). تفرج صنع (ویراست دوم). تهران: صراط.
سعدی، مصلحالدین عبدالله. (۱۳۱۶). کلیات (تصحیح محمدعلی فروغی). تهران: بروخیم.
سعدی، مصلحالدین عبدالله. (۱۳۵۹). بوستان (تصحیح غلامحسین یوسفی). تهران: خوارزمی.
شریعت، محمدجواد. (1372). نقد و تحلیل واژگان و ترکیبهای نو. مجموعه مقالات سمینار زبان فارسی و زبان علم، بهکوشش علی کافی (362ـ371). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صفوی، کورش. (۱۳۸۷). درآمدی بر معنیشناسی. تهران: سورۀ مهر.
صفوی، کورش. (1390). از زبانشناسی به ادبیات (جلد اول: نظم). تهران: سورۀ مهر.
صفوی، کورش. (1392). معنیشناسی کاربردی. تهران: همشهری.
فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاهنامه (تصحیح جلال خالقی مطلق). تهران: دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
فرشیدورد، خسرو. (1372). ساختمان دستوری و تحلیل معنایی اصطلاحات علمی و فنی و... مجموعه مقالات سمینار زبان فارسی و زبان علم، بهکوشش علی کافی (268ـ361). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
فلیک، اووه. (۱۳۹۴). درآمدی بر تحقیق کیفی (ترجمۀ هادی جلیلی). تهران: نی.
مولوی، جلالالدین محمد. (1388). غزلیات شمس تبریز. تهران: سخن.
مؤید شیرازی، جعفر. (1362). شناختی تازه از سعدی همراه با متن مصحح و معرب اشعار عربی سعدی و ترجمه.... شیراز: نوید شیراز.
یوشیج، نیما. (1386). مجموعۀ کامل اشعار نیما یوشیج (گردآوری، نسخهبرداری و تدوین سیروس طاهباز). تهران: نگاه.
یاکوبسن، رومن. (1381). زبانشناسی و شعرشناسی (ترجمۀ مریم خوزان و حسین پاینده) (ویراست دوم) (71ـ80)، تهران: نی.
یورگنسن، مارین و فیلیپس، لوئیس. (1392). نظریه و روش در تحلیل گفتمان (ترجمۀ هادی جلیلی). تهران: نی.
References
Akhavan Sales, M. (2002). Zemestan. Tehran: Zemestan. [In Persian]
Anvari, H. (2003). Farhang-e Bozorg-e Sokhan. Tehran: Sokhan. [In Persian]
Ashouri, D. (2007). Science and the Scientific Language (4th ed.). Tehran: Markaz. [In Persian]
Bateni, M. (1993). The use of derivation in scientific word formation. In Ali Kafi (Ed.), Proceedings of the Seminar on Persian Language and the Language of Science (pp. 223-235). Tehran: Markaz-e Nashr-e Daneshgahi. [In Persian]
Bloomfield, L. (1935). Linguistic aspects of science. Philosophy of Science, 2(4), 499–517.
Bloor, M., & Bloor, T. (2018). Systemic functional linguistics. In J. Flowerdew and J. E. Richardson (Eds.), The Routledge Handbook of Critical Discourse Studies (pp. 151-164). London and New York: Routledge.
Chavoushi, M. (2011). The function of grammatical metaphor in the language of science [Master’s thesis, Allameh Tabataba’i University]. [In Persian]
Davari Ashtiyani, H. (1993). Linguistic knowledge and the language of knowledge, In Ali Kafi (Ed.), Proceedings of the Seminar on Persian Language and the Language of Science (pp. 50-61). Tehran: Markaz-e Nashr-e Daneshgahi. [In Persian]
Fairclough, N. (2010). Critical Discourse Analysis (2nd ed.). Abingdon, Oxon: Routledge.
Farshidvard, Kh. (1993). Grammatical structure and semantic analysis of scientific and technical terms. In Ali Kafi (Ed.), Proceedings of the Seminar on Persian Language and the Language of Science (pp. 268-361). Tehran: Markaz-e Nashr-e Daneshgahi. [In Persian]
Ferdowsi, A. (2007). Shahnameh (Edited by Jalal Khaleghi-Motlagh). Tehran: Encyclopaedia Islamica. [In Persian]
Flick, U. (2015). An Introduction to Qualitative Research (8th ed.) (Trans. Hadi Jalili). Tehran: Ney. [In Persian]
Flowerdew, J. (2018). Critical discourse studies and context. In J. Flowerdew and J. E. Richardson (Eds.), The Routledge Handbook of Critical Discourse Studies (pp. 165-178). London and New York: Routledge.
Hafez, Sh. (2003). Divan of Hafez (Edited by Mohammad Ghazvini & Ghasem Ghani). Tehran: Zavvar. [In Persian]
Halliday, M. A. K. (2004). The Language of Science (edited by J. J. Webster). London: Continuum.
Halliday, M. A. K. & Webster, J. J. (eds.) (2009). Continuum Companion to Systemic Functional Linguistics. London: Continuum.
Haqshenas, A. (1993). In search of the language of science. In Ali Kafi (Ed.), Proceedings of the Seminar on Persian Language and the Language of Science (pp. 1-16). Tehran: Markaz-e Nashr-e Daneshgahi. [In Persian]
Jakobson, R. (2002). Linguistics and Poetics (Trans. Maryam Khozan & Hossein Payandeh). In Linguistics and Literary Criticism (2nd ed.) (pp. 71-80). Tehran: Nei. [In Persian]
Jorgensen, M. & Phillips, L. (2013). Discourse Analysis: Theory and Method (2nd ed.) (Trans. Hadi Jalili). Tehran: Nei. [In Persian]
Khanlari, P. (1986). Tarikh-e Zabān-e Fārsi. Tehran: Now. [In Persian]
Khorramshahi, B. (2001). Hafez-Nameh (2nd ed.). Tehran: Elmi va Farhangi. [In Persian]
Moayyad Shirazi, J. (1983). A New Understanding of Sa‘di, with Critical and Annotated Texts of Sa‘di’s Arabic Poems and Translation. Shiraz: Navid-e Shiraz. [In Persian]
Molavi (Rumi), J. (2009). Ghazaliyat-e Shams Tabrizi. Tehran: Sokhan. [In Persian]
Youshij, N. (2007). Collected Poems of Nima Youshij (Compiled and edited by Siros Tahbaz). Tehran: Negah. [In Persian]
Pournamdarian, T. (1989). Symbol and Allegorical Stories in Persian Literature (3rd ed., with additions and corrections). Tehran: Elmi va Farhangi. [In Persian]
Rafiei, A. & Sahraei, R. (2013). Persian Language as the Language of Science. Tehran: Center for Scientific Policy Research. [In Persian]
Sa‘di, M. (1937). Kolliyat (Edited by Mohammad Ali Foroughi). Tehran: Boroukhim. [In Persian]
Sa‘di, M. (1980). Bustan (Edited by Gholamhossein Yousofi). Tehran: Khwarazmi. [In Persian]
Safavi, K. (2008). An Introduction to Semantics. Tehran: Soroush-e Mehr. [In Persian]
Safavi, K. (2011). From Linguistics to Literature (Vol. 1) (Verse). Tehran: Soroush-e Mehr. [In Persian]
Safavi, K. (2013). Applied Semantics. Tehran: Hamshahri. [In Persian]
Shari‘at, M. (1993). Critique and analysis of neologisms and new compounds. In Ali Kafi (Ed.), Proceedings of the Seminar on Persian Language and the Language of Science (pp. 362-371). Tehran: Markaz-e Nashr-e Daneshgahi. [in Persian]
Soroush, A. (1989). What is Science, What is Philosophy? (10th ed., 3rd revision). Tehran: Serat. [In Persian]
Soroush, A. (1994). Tafarrohj-e Son‘ (3rd ed., 2nd revision). Tehran: Serat. [In Persian]
Zarrinkoub, A. (2007). Serr-e Ney: Analytical and Comparative Critique of the Masnavi. Tehran: Elmi. [In Persian]
Zaryab Khoi, A. (1984). Ideas on the Formation of Scientific and Cultural Terms. Nashr-e Danesh, 5(26), 77–80. [In Persian]
[1]. automatic language
[2]. Halliday, M. A. K.
- «گفتمان» (discourse) در رویکرد هلیدی همان متن است که در بافت موقعیتی و بافت اجتماعی ـ فرهنگی در نظر گرفته و مطالعه میشود (Halliday & Webster, 2009: 247).
[4]. polysemic
[5]. sign
[6]. unmotivated
[7]. arbitrary
[8]. conventional
[9]. motivated
[10]. non-arbitrary
[11]. non-conventional
[12]. structural
[13]. functional
[14]. semiotic
[15]. signifier
[16]. signified
[17]. signification
[18]. sender
[19]. receiver
[20]. context
[21]. channel
[22]. message
[23]. code
[24]. emotive
[25]. conative
[26]. referential
[27]. phatic
[28]. poetic
[29]. metalinguistic
[30]. foregrounding
[31]. deviation
[32]. parallelism
[33]. phonological deviation
[34]. lexical deviation
[35]. syntactic deviation
[36]. semantic deviation
[37]. graphological deviation
[38]. stylistic deviation
[39]. historical deviation
[40]. dialectical deviation
[41]. theoretical saturation
[42]. analytic induction
[43]. archaism
[44]. inflectional morpheme
[45]. communication efficiency
[46]. Bloomfield, L.
[47]. Critical Discourse Analysis (CDA)
)