Document Type : Research Paper
Author
Associate Professor in Linguistics, Department of Linguistics, Faculty of Letters and Human Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
Abstract
Abstract
Despite being transitive, possessive verbs are characterized by a lower level of transitivity due to their non-action nature. As a result, the semantic roles of the arguments of such verbs, which pertain to the possessor and the possessed rather than the agent and patient, significantly impact their transitivity. This reduced transitivity is evident in the encoding of grammatical relations. Specifically, the present research demonstrates that in Persian, the possessive verbs dāštan ‘to have’ and budan ‘to be’ treat their subject and object as non-prototypical arguments, employing different strategies in the agreement and case-marking systems. Consequently, the syntactic structure mirrors the semantic markedness of these arguments. Notably, despite their synonymous meanings and equivalent argument structures, dāštan ‘to have” and budan ‘to be’ exhibit divergent behaviors in terms of grammatical relations. The explanation lies in the non-prototypical semantic roles of syntactic arguments, allowing either argument the potentiality to occupy the syntactic subject position. Additionally, the two hierarchies of the agreement and case-marking systems, which operate in opposing directions, influence each verb’s preferred strategy for marked encoding. Partial agreement of the verb with the subject (i.e., according to person, but not to number) also serves as a complementary tool for reflecting the marked structure.
Introduction
Although in modern Persian the relationship between possessor and possessed is expressed with the verb dāštan ‘to have’, in the not-so-distant past, the verb budan ‘to be’ also expressed the same relationship. In this article, we will firstly determine, through a brief historical review, which element is the subject in both constructions and what the role of the accommodating construction with “râ” is. And in the next step, by determining the syntactic relations of the possessor and the possessed, we will examine and determine the functional correspondence and distinction between these two possessive constructions, what syntactic-semantic goals this present alternation pursues, and how case-marking and agreement systems have been operated.
Literature Review
The literature review can be presented in two parts: 1) views on the function of “râ” as one of the most important case markers in Persian and 2) opinions on the agreement system of Persian. The outcome of reviewing the opinions indicates that, contrary to the initial impression, “râ” does not necessarily indicate the object, nor does verbal agreement definitively indicate the subject.
Methodology
We will follow three main discussions in order: 1) determining the syntactic role of the possessor and the possessed by referring to the evolutional phases of the possessive constructions, 2) how and why syntactic relations alternate in the two possessive constructions, and 3) the relationship between the genitive case and “râ” marking in Persian possessive constructions.
Results
In comparing the two possessive constructions budan ‘to be’ and dāštan ‘to have’, it was found that the presence of “râ” is obligatory for the verb budan ‘to be’ and optional for dāštan ‘to have’; but in both, “râ” is only accompanied by the possessor.
The main challenge was that grammarians did not agree on the role of the noun accompanied by “râ” in possessive constructions, some considering it the subject whiles others the object.
By resorting to agreement, we determined that although there is little evidence that a verb has a full agreement with the possessed, no example was ever found showing that the agreement is definitely established with the possessor, and all the available evidence was in cases where both the possessor and the possessed were third-person. Therefore, the assumption of partial agreement with the possessed (plural), not necessarily a full agreement with the possessor (singular), can also be justified. So, according to the agreement, the possessed must be in the subject position, and the possessor, the element accompanied by “râ”, has the object position.
However, the accompaniment of the possessor with “râ” (even if optional) in dāštan ‘to have’ possessive constructions, as a property in the early period of Modern Persian, while the verb also agrees with the possessor, not only made the assumption of subjecthood of the possessor still possible, but was also reinforced by evidence from non-possessive constructions where the subject is accompanied by “râ”, and thus the initial argument was challenged again.
Conclusion
The author’s assumption was that the dual behavior of both possessor and possessed, both in the verbal agreement and being marked with “râ”, could arise from the fact that the syntactic roles of these elements have gradually shifted over time. In fact, in Persian, both possessive constructions, before getting the stable stage, adopted an intermediate status, which caused them to simultaneously tend towards both copulative and eventive structures; That is, while they are copulative and therefore the focus of the construction is on the possessed as the subject, they also give preference to the possessor in some regards and highlight it.
The prominence of the possessor in both possessive verbs budan ‘to be’ and dāštan ‘to have’ depends on specific semantic and discoursal factors such as animacy, familiarity, and topicalization, which is also confirmed historically. Certainly, the prominence of the possessor in dāštan ‘to have’ is much greater, and it is such that in Contemporary Persian, the possessor in dāštan ‘to have’ has been able to play a role as a full-fledged subject, and “râ” appears alongside the possessed, and these constructions are eventive and no longer copulative.
Regarding the how and why of the alternation of syntactic relations in possessive predicates, relying on semantic roles and their effect on organizing the syntactic structure of the sentence, we showed that the possessor and the possessed, are macro-roles that have distanced themselves from the two unmarked poles and are located in an almost intermediate position, while indeed inclined towards the undergoer pole. Also, the immediate juxtaposition of the semantic role of the possessed with the patient, as well as the possessor with the possessed, allows syntactic relations to change over time as a result of this close association.
Then, we followed this diachronic change, first in the transformation of the possessive noun phrase to the copulative construction of budan ‘to be’ and then in the transition of the copulative construction of budan ‘to be’ to dāštan ‘to have’. This perspective can also be generalized to the evidence of the accommodation of the subject with “râ” in non-possessive sentences. They are generally passive sentences and the formal subject is actually the same as the semantic object, and in a way, the illusoriness of the subject in passive sentences is marked through “râ” marking. And in the few cases where the subject of a transitive or intransitive verb is also accompanied by “râ”, the analogy is at work. After a short time, “râ” returns to its original role, which is the non-nominative (oblique) case marker, and is no longer used beside the subject.
Also, the developments of possessive construction in Persian, considering the evidence of the three early, middle, and late periods in Modern Persian, the evolution of the case marking in possessive construction, and the relationship between the dative/genitive case and “râ” marking were discussed.
Keywords
- possessive predicate
- (macro) semantic roles
- privileged syntactic argument
- case marking
- agreement
- genitive case
- rȃ marking
Main Subjects
- مقدمه
گرچه در فارسی امروز رابطه میان مالک[1] و مملوک[2] با فعل «داشتن» بیان میشود، در گذشته نه چندان دور، فعل «بودن» نیز همین رابطه را افاده میکرده است.
|
(1) الف. لقمان سه پسر داشت. |
|
ب. لقمان را سه پسر بود. |
باوجود تناظر معنایی جملات (1 الف و ب)، بازنمایی روابط دستوری میان اجزای آنها یکسان نیست. گروه اسمی آغازین یعنی «لقمان» در (1 ب) با «را» همراه شده و در (1 الف) فاقد این نشانه است که علیالظاهر نشان میدهد، باید نقش نحوی «لقمان» در (1 الف) فاعل و در (1 ب) مفعول باشد. از دیگر سو در هر دو جمله، فعل صرف سوم شخص مفرد دارد که ظاهراً با «لقمان» در حکم فاعل مطابقه دارد. با این مقدمه، برآن خواهیم بود با مرور مختصر تاریخی، در وهله اول، مشخص نماییم فاعل در هر دو ساخت کدام است و اساساً سازه همآیند با «را» چه نقشی دارد. در گام بعد، با تعیین روابط نحوی مالک و مملوک، تناظر و تمایز کارکردی میان این دو ساخت ملکی را بررسی و مشخص کنیم، این تناوب فعلی کدام اهداف نحوی ـ معنایی را دنبال میکند و حالتنمایی و مطابقه چگونه به خدمت درآمدهاند. به این ترتیب، نوشته حاضر دو هدف اصلی دارد: نخست، تعیین فاعل/ نهاد در جملات متناظر ملکی و دوم، بررسی نحوه تعامل روابط نحوی و اهداف معنایی میان موضوعها و محمول ملکی. در هدف دوم، به رابطه حالت اضافی و نشانداری با «را» نیز توجه میشود.
پس از مرور مطالعات در بخش دوم، روابط نحوی فاعل و مفعول بررسی میشود؛ سپس تبیینی برای چراییِ این روابط مطرح میکنیم که مشتمل بر سه زیربخش خواهد بود: ملاحظات درزمانی دارد و تبیینهای نقشگرایانه ردهشناختی و توضیحی در انگارة دستور نقش و ارجاع ارائه میشود. در بخش چهارم جمعبندی بحث مطرح میشود.
- پیشینة پژوهش
پیشینة مطالعات در دو بخش قابل طرح است؛ نظرات پیرامون کارکرد «را» به عنوان یکی از مهمترین عناصر حالتنما در فارسی و دیدگاههای پیرامون مطابقه.
صدیقیان (1354: 347) از «را»ی تعلق نام میبرد که ناظر بر حضور آن در ساختهای ملکی است و در جملههایی میآید که فعل «بودن» حاضر باشد، و بتوان با حذف «را» و جایگزینی فعل با «داشتن» همان مفهوم را از آن دریافت کرد. صدیقیان (1354: 351) همچنین به استعمال «را» در کنار انواع نهاد اشاره دارد که یکی از انواع آن، همراهی نهاد با «را» در «داشتن» ملکی است، همچون مثالهای زیر:
|
(2) تو را با من چه کینه در دل داری؟ |
سمک عیار |
|
(3) صاحب کرامات را بدین درگاه بسی منزلت ندارد. |
اسرارالتوحید |
اما فرشیدورد (1383: 222) معتقد است در «بودنِ» ملکی، سازة قرین با «را» مفعول است، که احتمالاً ملاک هر دو نفر در تعیین فاعل و مفعول (بهویژه در مثالهای 2 و 5) بر اساس مطابقه است و در بخش سوم، پیرامون آن بحث خواهیم کرد:
|
(4) یکی از ملوک فارس را انگشتری گرانمایه بود. |
گلستان |
|
(5) شما را خبر نبود. |
سمک عیار |
غلامرضایی (1394: 155 و 34ـ35) همرأی با صدیقیان، سازه همآیند «را» را در هر دو فعل ملکی، نهاد (فاعل) میداند. خصوصاً در مثال (6) تردیدی نیست که اسم همراه با «را» صرفاً میتواند نهاد باشد:
|
(6) ایشان را با اهل هنر آمیغی داشتندی. |
معارف بهاءولد |
|
(7) تسمّیات را اندر حق معانی تأثیری نباشد. |
کشف المحجوب |
به هر حال فارغ از اینکه سازة همآیند «را» را فاعل یا مفعول بدانیم، علاوه بر تناظر معنایی، نوعی تقارن ساختاری میان افعال ملکی برقرار است؛ و آن اینکه در جملات (2) و (6) برای فعل «داشتن» نیز اسم آغازین با «را» همراه میشود. متعاقباً، شاهدی مضاعف بر تناظر ساختاری جملات ملکی «بودن» و «داشتن» خواهیم داشت.
دبیرمقدم (1369: 121) تنوعات کاربردی «را» را متوجه تعامل نحو و کلام میداند و معتقد است در فارسی امروز، اسمی که «را» میپذیرد، جزئی از مبتداست و حوزة کلام مبتداسازی را هدایت میکند. او (1369: 142) به سابقة نقشنمایی «را» برای مفعولهای غیرصریح، بهرهور و صریح اشاره میکند و از فرایند تاریخی تبدیل مفعول بهرهور به فاعل بهرهور سخن به میان میآورد که ضمن آن، همآیی «را» با موضوعهای بهرهور فاعلی، از بین رفته است. پس دو نکته برجسته است: تبیین تنوعات کارکردی «را» ذیل نقش واحد «مبتداسازی»؛ و حضور «را» در کنار مفعول بهرهور که میل به «فاعلیت» دارد. دبیرمقدم (1399 [1401]: 227ـ274) در بررسی ساختارهای دارای فاعل غیرفاعلی[3] که یکی از وجوه اشتراک اصلی آنها نقشهای معنایی تجربهگر[4]، بهرهور/ زیانور[5] و مالک برای سازة فاعل غیرفاعلی است، به ساختهای ملکی «بودن» به عنوان ساختار کهننمونه این مجموعه اشاره میکند و با استناد به آراء استسن[6] (2009: 49-50) در فاعلنمایی افتراقی و بارذدال و اسمیترمن[7] (2013: 21) پیرامون ساخت فاعلهای غیرفاعلی در زبان هندواروپایی مادر، و ضمن ارائه شواهد تاریخی از فارسی باستان و میانه (دبیرمقدم، 1399 [1401]: 243ـ245) «را» را در کنار مالک، حالتنشانی غیرفاعلی و مملوک را فاعل فاعلی قلمداد میکند که فعل ربطی «بودن» با آن مطابقه دارد. دبیرمقدم (1399 [1401]: 259) معتقد است مالک در واژگان حالت غیرفاعلی دریافت کرده و طبق سلسلهمراتب رابطههای دستوری[8] کینان و کامری[9] (1977) موضوع دوم، یعنی مملوک در دسترسترین گزینه برای دریافت حالت ساختاری فاعلی در نحو است.
از جمله دیگر مطالعات در مورد «را» عبارتند از صادقی (1349)، حاجتی (1358)، نجفی (1366)، لمبتون[10] (1953 [1984])، برونر[11] (1977)، لازار[12] (1982)، کریمی[13] (1989)، شکوهی و کیپکا[14] (2003)، رابرتس[15] (2005)، رحیمیان و حاجیانی[16] (2009)، بهرامی (1392)، معزیپور (1397) و دبیرمقدم[17] (2018) که به بحث حاضر، ارتباط مستقیم ندارند.
افرادی چون بهار (1393، ج 1: 386)، صدیقیان (1366)، وحیدیانکامیار (1384) و غلامرضایی (1394) به عدم مطابقۀ فعل و فاعل اشاراتی دارند. صدیقیان به فراوانی عدم مطابقه در فارسی اشاره کرده و معتقد است این امر، برخاسته از قاعدة زبانی نامکشوف و نه صرفاً کاربرد سبکی خاص است (صدیقیان، 1366: 25). در فارسی هم برای فاعل جمع میتوان فعل مفرد داشت و هم برای فاعل مفرد، فعل جمع. رواج و تنوع عدم مطابقۀ فاعل و فعل و به ویژه عدم مطابقه از حیث شمار، مؤید آن است که تشخیص فاعل (نهاد) در ساختهای ملکی که عموماً مطابقة شمار در آنها رعایت نشده، صرفاً متکی بر مطابقه قطعی نیست.
وحیدیانکامیار (1384) به عدم مطابقۀ فعل با نهاد در شمار و شخص، و نیز به امکان مطابقه فعل با غیرنهاد، یعنی متمم و مضافالیه اشاره دارد و مراد او از متمم و مضافالیه، سازههای پسایند صفات مبهم نظیر برخی، بسیاری و مانند آن است که از نظر نگارندۀ این سطور کماکان نوعی مطابقه با نهاد محسوب میشود. غلامرضایی (1394: 155) به مطابقت نکردن نهاد با فعل در جملهای که او متشکل از «نهاد + را + بودن» میداند، اشاره میکند:
|
(8) سلجوق را چهار پسر بودند [= بود]. |
راحة الصدور و آیة السرور |
مثال فوق از هر دو جنبۀ مورد نظر ما، اهمیت دارد؛ نخست، همآیی نهاد با «را» در «بودن» ملکی و دوم، عدم مطابقة فعل با نهاد بلکه با مسند (هر دو به اعتقاد غلامرضایی) و این دو رفتار، صحه بر آن است که در جملات ملکی، تشخیص هیچکدام از دو سازة فاعلی و مفعولی (یا به بیانی دیگر نهاد/مسندالیه و مسند) چندان صریح و شفاف نیست. ضمناً یادآور میشود که غلامرضایی نه تنها جملات حامل «بودنِ» ملکی، بلکه جملات با «داشتنِ» ملکی را نیز اسنادی میداند و هر دو فعل مذکور را در زمرة افعال ربطی قرار میدهد (غلامرضایی، 1394: 34ـ35). این منظر او را که تلویحاً تناظر دیگری میان دو ساخت ملکی برقرار میکند، در بخش بعد دنبال خواهیم کرد. دیگر افرادی چون طاهری (1387)، نوروزی و قربانی (1394) نیز به عدم مطابقۀ نهاد با فعل اشاراتی داشتهاند که نکتهای ورای مطالب پیشگفته ندارد.
ماحصل مرور آراء آن که برخلاف تصور اولیه، نه الزاماً «را» نشانگر مفعول است و نه مطابقۀ فعلی قطعاً فاعل را مشخص میکند.
- بحث و بررسی
به ترتیب سه بحث اصلی را دنبال خواهیم کرد: تعیین نقش نحوی مالک و مملوک با استناد به مراحل تکوینی این ساختها، چگونگی و چراییِ تناوب روابط نحوی در دو ساخت ملکی، و رابطه میان حالت اضافی و حالتنشانی با «را» در ساختهای ملکی فارسی.
3ـ1. روابط نحوی مالک و مملوک در محمول ملکی
تناوب ساختهای ملکی مشابه آنچه در مثالهای (1) از نظر گذشت، در دیگر زبانهای هندواروپایی همچون انگلیسی نیز یافت میشود:
|
(9) a. The book is John’s. |
|
|
|
b. John has a book. |
از نظر لاینز[18] (1968: 388-391) فعل «بودن» دو کارکرد اصلی دارد: وجودی[19] و گزارهای[20]؛ و کارکرد گزارهای همان است که ساخت اسنادی[21] به دست میدهد. او مفهوم ملکی «بودن» را در زمرۀ کارکرد گزارهای میداند و تناظر آن با «داشتن» را چنین به بحث میگذارد: (9 a) جملهای اسنادی است با نقش نهاد برای the book و نقش گزاره[22] برای John. در حالی که در جمله (9 b) رابطۀ فاعلی برای John مطرح است و a book بخشی از گزاره (در مقام مفعول) محسوب میشود. پس مشارکین در دو ساخت ملکی، نقشهای دستوری متفاوتی دارند: در (9 a) مملوک، نهاد است و در (9 b) مالک.
لاینز (1968: 392) میگوید جملات ملکی «داشتن» (9 b) ساختهایی متأخرترند که از جملات ملکی اسنادی (9 a) حاصل میآیند؛ زیرا هر دو نوع جملات ملکی[23] 9 از نظر معنایی، متناظر و دگرگفت[24] ساختهای وصفیاند[25] (عبارات 9’) و خود تأویلی[26] از عبارت John’s book محسوب میشوند که به ساخت «بودن» ملکی نزدیکتر است.
|
(9’) a. The book which is John’s |
|
|
|
b. The book which John has |
شواهد تاریخی مؤید این نظر است. زبانهای بسیاری فعل «داشتن» ملکی ندارند و در بسیاری از زبانهای هندواروپایی دارای آن، نیز معنای مالکیت به صورت تکوینی از فعلی در معنای «به چنگ آوردن»[27] و «نگهداشتن»[28] حاصل شده است. کما اینکه در فارسی «داشتن» در معانی «در تصرفگرفتن، در قبضهگرفتن و رهانکردن، در دستگرفتن، نگهداشتن» به کار رفته و دهخدا (1333: 84) شواهدی از چنین کاربردهایی از شاهنامه به دست داده است.
پس تاکنون دو نتیجه اصلی حاصل شد: ساخت ملکی اسنادی «بودن» قدیمیتر از ساخت ملکی «داشتن» است؛ و در «بودن»، مملوک و در «داشتن» مالک، نهاد است. گرچه لاینز خود تصریح نمیکند، اما نظر او مبنی بر تغییر نهاد/ فاعل در انگلیسی در وهله اول، با توسل به فاعل آغازین بودن این زبان و در وهله دوم با مطابقه فعل تأیید میشود، که فیالمثل نشان میدهد در (10 a) مملوک و در (10 b) مالک نهاد است:
|
(10) a. Three books are John’s. |
|
|
|
b. John has three books. |
در عبارتهای وصفی متناظر در مثال (9’) نیز، در (9’ a) «کتاب» در بند موصولی همآیند، نهاد و در (9’ b) مفعول است. درواقع، تغییر فاعل در پی تغییر ساخت از اسنادی به رخدادی[29] واقع میشود؛ زیرا گفتیم ساخت اسنادی از عبارتهای اسمی ملکی مشتق میشود و در آن، مملوک هستۀ گروه و عنصر محوری است. پس، در تبدیل به جمله اسنادی، مملوک جایگاه نهادی میگیرد، اما در ساختهای رخدادی، این مالک است که در مقام عاملیت رخداد، محوریت یافته و نقش فاعل را میپذیرد.
هرچند در زبانهایی نظیر انگلیسی در تکوین جملات ملکی «بودن» به «داشتن»، ساخت اسنادی به رخدادی تغییر مییابد، اما کماکان مستدل خواهد بود که از منظر غلامرضایی (1394) در مورد اسنادی بودن هر دو ساخت ملکی «بودن» و «داشتن» در فارسی دفاع کنیم؛ چراکه افعالِ ملکی نه بر رخداد، بلکه بر وضعیتی دالِ بر مالکیت اشاره میکنند. هرچند مجال تفصیل بحث نیست، مجهولناپذیری «داشتن» و عدم امکان صَرف آن به صورت استمراری، دو دلیل قاطعی است که نشان میدهد این فعل همچون همتای متناظر خود (بودن) چندان رخدادی نیست و مفهوم بیان وضعیت دارد و این یعنی میتوان ساخت ملکی «داشتن» را نیز اسنادی دانست، در این معنا که مملوک را به مالک اسناد میدهد. از طرفی، دلیل تفاوت انگلیسی و فارسی که در یکی «داشتنِ» ملکی، رخدادی و در دیگری اسنادی است، به میزان تمایل این دو زبان برای حفظ رفتار نحوی فعل «داشتن» در معنای اصلی خود (به چنگ آوردن و نگهداشتن) برمیگردد. انگلیسی علیرغم تغییر معنایی «داشتن»، رفتار نحوی آن را به عنوان فعل کنشی محفوظ داشته، ولی فارسی، رفتار نحوی فعل را منطبق با کارکرد جدیدش اسنادی کرده است؛ گویی که «داشتن» ملکی در فارسی دستوریتر شده باشد.
اکنون پرسش آن است که آیا اساساً تناوب نهاد و تغییر آن از مملوک به مالک، در فارسی نیز مطرح است؟ خصوصاً آنکه در مواردی همچون مثالهای (11) سازۀ آغازین در هر دو جمله یکسان و از قضا مالک است؛ از طرفی، ما نظر غلامرضایی را مبنی بر اینکه در فارسی (تا پیش از رسیدن به ساختهای «داشتن» ملکی امروزی)، هر دو ساخت ملکی کماکان اسنادیاند، پذیرفتیم و بنابراین چنین انتظار میرود که مملوک، نهاد باشد. موضوع از این نظر بغرنج است که فعل ظاهراً با همان مالک (رضا) مطابقه دارد.
|
(11) الف. رضا را فرزندانِ بسیار بود. |
|
|
|
ب. رضا فرزندان بسیار داشت. |
در پیگیری بحث باید در کنار ترتیب سازهای، به مطابقه نظر کنیم. شواهد فارسی نشان میدهد، جایگاه آغازین الزاماً تعیینکنندة نهاد نیست و به واسطة ترتیب سازهای آزاد، میتوان هر کدام از مشارکین مالک و مملوک را در ابتدا قرار داد و حتی فعل نیز میتواند میان این دو واقع شود:
|
(12) حکم |
او را |
(ا)ست. |
تاریخ بیهقی |
|
|
|
مملوک |
مالک |
فعل |
|
|
(13) سمرقند را |
چهار در |
بود. |
المسالک و الممالک |
|
|
|
مالک |
مملوک |
فعل |
|
|
(14) دو خاصیت |
است |
روزه را. |
کیمیای سعادت |
|
|
|
مملوک |
فعل |
مالک |
|
گرچه در جملات (12) و (14) همچون زبان انگلیسی جمله به مملوک مبتدا شده، اما شواهدی نظیر مثال (13) نیز که جمله با مالک آغاز شود، فراوان وجود دارد.
مضاف بر این، اشاره کردیم، مطابقه در فارسی خود بحثی چالشانگیز است و تحت تأثیر عواملی چون جانداری و غیره مشمول تنوعاتی میگردد که میتواند امر مطابقه میان نهاد و فعل را معطل گذارد و یا مطابقه ناقص برقرار کند. این انعطاف چنان است که حتی برای فاعل جاندار نیز قطعیتی در برقراری مطابقة شمار نیست (بهویژه نک. بهار، 1393،
ج 1 و صدیقیان، 1366) و بنابراین، در مواردی همچون مثال (11) نمیتوان به قطع یقین، نهاد را از طریق مطابقه بازشناخت؛ چرا که هر دو فرضِ برقراری مطابقۀ کامل با «رضا» یا مطابقۀ ناقص (مطابقة شخص و نه شمار) با «فرزندان» محتمل است. بنابراین، صِرف آنکه مطابقۀ فعل در مثال (11 الف) جمع نیست و به صورت مفرد آمده، اثباتی قطعی بر نهاد بودن «رضا» نیست. درعوض، اگر شاهدی باشد که مطابقۀ کاملِ فعل با مملوک را نشان دهد، قطعاً مؤید نهاد بودن آن است. دستکم مثالهای (5)، (8) [برای سهولت دسترسی تکرار میشوند] و نیز مثالهای (15) و (16)، تردیدی نمیگذارد[30] که در فارسی نظیر سایر زبانهای همخانواده، در ساختهای اسنادیِ ملکی «بودن»، مملوک نقش نهاد دارد. منطقی است در ساختهای اسنادی که درواقع مبتنی بر عبارتهای وصفیاند، مملوک، نهاد و مالک در مقام گزاره واقع شود.
|
(5) شما را خبر نبود. |
سمک عیار |
|
(8) سلجوق را چهار پسر بودند. |
راحه الصدور و آیه السرور |
|
(15) ... و یحیی را پسران بودند. |
تاریخ برامکه |
|
(16) جرم شما را بود. |
کشف الاسرار |
پس نیازی نیست طبق نظر غلامرضایی (1394: 155) قائل به بینظمی بیشتری در مطابقه فارسی باشیم که در جملاتی مشابه (8) مطابقه نه با نهاد بلکه با مسند برقرار شود، آنهم بدون آنکه دلیلی برای این وضع نامتعارف در بین باشد[31]؛ چراکه به لحاظ ردهشناختی در سلسلهمراتب مطابقه برای زبانهای فاعلی ـ مفعولی برقراری مطابقه با فاعل، مقدم بر مفعول است؛ بدین معنا که انتظار نمیرود فعل نمایه مفعولی بپذیرد، مگر آنکه پیش از آن شناسه فاعلی داشته باشد (Croft, 2003: 146). بهواقع آنچه غلامرضایی مسند و بخشی از گزاره تلقی کرده، خود نهاد است که از قضا با فعل مطابقه دارد، ولی به لحاظ ترتیب سازهای در جایگاه بینشانِ خود نیست.
|
سلسلهمراتب مطابقه (Croft, 2003: 146) |
|
فاعل > مفعول صریح > سایر مفعولها |
تاکنون، تنها دو به تعمیم کلی رسیدیم: حضور «را» برای فعل «بودن» اجباری و برای «داشتن» اختیاری است؛ و «را» در هر دو ساخت، تنها در همنشینی مالک واقع میشود[32].
در بخش دوم معلوم شد برخی دستوریان، اسم همنشین «را» را نهاد/فاعل و بعضی مفعول میدانند. اگر به استناد آنچه در بحث مطابقه گفتیم، مملوک را نهاد بدانیم، پس مالک یعنی سازة همنشین «را» در جایگاه مسند/ مفعولی است و این ظاهراً پایان مناقشه است. زیرا گرچه کمتر شواهدی (مثالهای 5، 8، 15 و 16) میتوان یافت که فعل با مملوک مطابقه کامل داشته باشد؛ اما هرگز مثالی یافت نشد که نشان دهد، مطابقه به قطع یقین با مالک برقرار شده است.
از سوی دیگر، حضور «را» در همنشینی فاعل در ساختهای غیرملکی که برخی از آنها اتفاقاً حامل فعل کنشی و لازم است (و تردیدی در تشخیص فاعل ندارد)، قطعیت نظر در مورد نقش سازة همآیند با «را» را در ساختهای ملکی به عنوان مسند/ مفعول با چالش مواجه میکند. در مثالهای زیر «را» قطعاً در کنار فاعل است:
|
(17) تو را به طلب خورشیدشاه باید رفتن. |
سمک عیار |
|
(18) خواجه را بباید دانست. |
تاریخ بیهقی |
همچنین در مثالهای زیر که فعل جمله کنشی مجهول است، شاهد همنشینی «را» با نایب فاعل هستیم:
|
(19) او را به قلعت غزنین نشانده آید. |
تاریخ بیهقی |
|
(20) وی را به سزاتر بازگردانیده شود. |
تاریخ بیهقی |
|
(21) معتمدی را از درگاه عالی فرستاده آید. |
تاریخ بیهقی |
پس اگر «را» اجازه حضور در کنار فاعل را دارد، در ساختهای ملکی نیز، سازه همنشین با «را» (مالک) نمیتواند به طور قطع مانع از تلقی آن به عنوان نهاد باشد؛ و مناقشه همچنان باقی است. گفتیم دبیرمقدم (1399 [1401]: 246) بر آن است که مالک، فاعل غیرفاعلی و مملوک فاعل فاعلی است و بنابراین، چنین نتیجه میگیرد که ساختهای مذکور توأمان دارای دو فاعل است: یکی در ساحت صرف و نشاندار با «را»، و دیگری در ساحت نحو و دارای مطابقه با فعل. در جستار حاضر، سعی نگارنده بر چگونگی روند تحول فاعل نحوی است.
دوگانگی رفتار مالک و مملوک چه در بحث مطابقه و چه در موضوع نشانداری با «را»، میتواند برخاسته از آن باشد که نقش نحوی سازهها در این جملات در طول زمان جابجا شده است. در این معنا که در آغاز مملوک نقش نهادی داشته و تدریجاً، زمینه تغییر فاعل از مملوک به مالک احتمالاً ابتدا در ساختهای ملکی «بودن» فراهم و سپس، در تناوب ملکی «داشتن» ایجاد شده است. فراوانی مطابقه ناقص با مملوک در «بودن» ملکی شاهدی بر این مدعاست که مملوک از موضع چندان استواری برای اشغال جایگاه نهادی برخوردار نبوده و بنابراین، برخی و نه همه رفتارهای نهادی را در خود نمایان کرده است. فرض نگارنده آن است که اگر در انگلیسی، به محض جایگزینی «بودن» با «داشتن» ساختار جمله از اسنادی به رخدادی تغییر یافت و به تبعِ آن نقش مملوک از نهاد به مفعول و نقش مالک از مسند (به عنوان بخشی از گزاره) به فاعل بدل شد، در فارسی هر دو ساخت ملکی، تا پیش از رسیدن به مرحله تثبیت، وضعیت بینابینی اتخاذ کردند که موجب شد توأمان به هر دوشقّ ساخت اسنادی و رخدادی از جنبههایی متمایل شوند؛ یعنی در عین حال که اسنادیاند و بنابراین، توجه ساخت کماکان معطوف به مملوک به عنوان نهاد است، به مالک نیز از جنبههایی رجحان داده و آن را برجسته میکند و کمکم نقش فاعلی به مالک انتقال مییابد. طبیعتاً زمینه این برجستگی مالک در تناوب «داشتن» ملکی قوت یافت و در فارسی متأخرتر چنان تثبیت و قطعی شد که «داشتن» ملکی را تماماً رخدادی کرد و در پی آن، «را نشانی» از مالک به مملوک منتقل شد. در ادامه انگیزههای نحوی در دفاع از فرض مطروحه را دنبال میکنیم.
3ـ2. چرایی تناوب روابط نحوی در محمولهای ملکی
نقش معنایی موضوعهای هر محمول یکی از اصلیترین انگیزهها در سازماندهی ساختار جمله است. تمامی نقشهای معنایی را میتوان ذیل دو فرانقش[33] حاملِکنش[34] (منبعد: حامل) و متحملِکنش[35] (منبعد: متحمل) گنجاند. ونولین[36] (1996: 287) معتقد است تعامل میان ساخت منطقی محمول و بازنمایی نحوی آن از طریق فرانقشها ممکن میشود و رابطه میان جایگاههای موضوع در ساخت منطقی و اعطای فرانقش معنایی به آنها تابع سلسلهمراتب زیر است.
|
more agent-like (Actor) |
|
more patient-like (undergoer) |
شکل 1: پیوستار نقشهای معنایی از نظرساخت منطقی موضوعها (Pavey, 2010: 118)
|
arg. of DO |
1st arg. of do' (x, … |
1st arg. of predicate' (x,y) |
2nd arg. of predicate' (x,y) |
single arg. of state predicate' (x) |
|
عامل |
مؤثر[37] |
تجربهگر |
کنشپذیر[40] |
|
|
|
مصرفکننده[41] |
مالک |
مملوک |
|
|
|
خالق[42] |
مکان[43] |
کنشرو[44] |
|
|
|
مشاهدهگر[45] |
غیره |
غیره |
|
|
|
غیره |
|
|
|
موضوع محمول[46]DO (عامل) بینشانترین فرانقشِ حامل و کنشپذیر بینشانترین موضوع در قطب متحمل است. هر چه در گزینش فرانقشها به جایگاههای میانی نزدیک شویم، از انتخاب بینشان فاصله گرفتهایم. تنها زمانی انتخاب موضوع نشاندار برای فرانقشها امکانپذیر است که موضوعهای مراتب بالاتر (بینشانتر) در بند حاضر نباشند.
حامل و متحمل میتوانند به عنوان دو موضوع فعل متعدی عمل کنند و یا هر یک به تنهایی موضوع فعلی لازم باشند. در واقع، این دو همان فاعل و مفعول منطقی و نه فاعل و مفعول نحوی هستند. تعداد فرانقشها با مفهوم سنتی گذرایی[47] مرتبط است، اما میان گذرایی نحوی (سنتی) و گذرایی فرانقشی تفاوت است. گذرایی نحوی، وابسته به تعداد موضوعهای نحوی در بند است، اما گذرایی فرانقشی براساس تعداد فرانقشها و میزان گرایش هر کدام به یکی از دو قطب پیوستار نقشهای معنایی تعریف میشود. بنابراین، گذراترین محمول آن است که دو فرانقش به عنوان عامل و کنشپذیر داشته باشد و با دور شدنِ فرانقشها از این دو قطب، میزان گذرایی محمول کاهش مییابد.
ونولین به جای مفهوم سنتی فاعل، اصطلاح «موضوع نحوی ترجیحی»[48] را به کار میبرد که همان موضوعی خواهد بود که نسبت به سایر موضوعهای بند در مراتب بالاتری از سلسلهمراتب زیر واقع باشد.
شکل 2: سلسلهمراتب گزینش موضوع نحوی ترجیحی (Pavey, 2010: 149)
arg. of DO >1st arg. of do' (x, …) > 1st arg. of pred' (x, y) > 2nd arg. of pred' (x,y) > arg. of pred' x
به این ترتیب، حالتبخشی با روابط دستوری ارتباط ندارد، بلکه به فرانقشها وابسته است و برای زبانهای فاعلیـ مفعولی تابع دو قاعده زیر است:
|
الف. |
بالاترین موضوع مرکزی در سلسلهمراتب فرانقشی، حالت فاعلی میپذیرد؛ |
|
ب. |
موضوع فرانقشی دیگر، حالت مفعولی میپذیرد (VanValin, 2005: 108). |
طبق ملاحظات فوق، مالک و مملوک، فرانقشهایی هستند فاصلهدار از دو قطب بینشان و در موضعی تقریباً متمایل به قطب متحمل. گرچه مالک به دلیل موضع بالاتر موضوع نحوی ترجیحی قلمداد میشود، اما مجاورت بلافصل نقشهای معنایی مملوک و مالک بهویژه آنکه هیچکدام فرانقش بینشان نیستند، مجال تغییر روابط نحوی در طی زمان را فراهم میآورد.
با اینکه هر دو موضوع مملوک و مالک در ساخت اسنادی ملکی «بودن» حاضرند و مالک در سلسلهمراتب موضوع نحوی ترجیحی در جایگاه بالاتری است، اما گفتیم، جملات ملکی تأویلی از عبارتهای اسمی ملکیاند[49]، و در عبارات وصفی رابطه مالک و مملوک به صورت اضافه بیان میشود و مملوک هستة سازه و مالک وابستة آن است؛ پس «بودن» ملکی میتواند به عنوان محمولی ایستا و تکموضوعی با تنها یک فرانقش معنایی (مملوک) عمل کند و مملوک به عنوان تنها گزینه برای موضوع نحوی ترجیحی (یا همان نهاد) گزینش میشود. به این ترتیب، نه تنها پیشتر با شواهدی از مطابقة کامل فعل با مملوک، نقش نهادی مملوک اثبات شد، بلکه اکنون به لحاظ نظری نیز چراییِ این مسأله تبیین میگردد.
از سوی دیگر، علیرغم ارتباط تنگاتنگ جملات اسنادی «بودن» و عبارات وصفی ملکی زیربنایی، نمیتوان از نظر دور داشت که به موازات تغییر ساختار نحوی از عبارت وصفی به جمله اسنادی، فضای استقلال مالک و خارج شدن آن از رابطة وابستگی با مملوک فراهم میآید و این زمینهساز گذرا شدن فعل ولو در مراتب پایین است که اجازه میدهد مالک و مملوک طبق سلسلهمراتب شکلهای (1 و 2) به ترتیب به عنوان دو فرانقش حامل و محمول بازتعریف شوند. این موضع جدید باعث میشود، مالک به دلیل بالاتر بودن جایگاهش در سلسلهمراتب موضوع نحوی ترجیحی، در جایگاه فاعل بنشیند؛ این ادعا بهویژه با آنچه در بخش پیشینه به نقل از دبیرمقدم (1369: 142) در مورد فرایند تاریخی تبدیل مفعول بهرهور به فاعل بهرهور و حذف «را» در طی آن مطرح گردید، تأیید میشود. یعنی تا پیش از رسیدن به مرحلهای که مفعول بهرهور تماماً در مقام فاعل بهرهور ظاهر شود، طبق قاعده حالتبخشی ونولین (2005: 108) مملوک نهاد است و با فعل مطابقه میکند و مالک مفعول است و با «را» نشاندار میشود. درواقع، همآییِ مالک با «را» و مطابقه ناقص فعل با مملوک بیانگر مرحلة گذار در انتقال تدریجی نقش نهادی از مملوک به مالک است. به این ترتیب، وضعیت میانه این ساختها و گذرایی پایین محمول موجب شده که زبانی نظیر فارسی در نحو جملات ملکی «بودن» نیز همین موضع میانه را منعکس نماید تا درنهایت، در جملات متناظر ملکی «داشتن»، نقش فاعلی تماماً به مالک واگذار گردد. به بیان دیگر، در عین حال که در جملات ملکی «بودن» مطابقه فعل با مملوک برقرار میشود، اما عموماً مطابقه ناقص است و نسبت به شمار التفاتی ندارد؛ و همین امر باعث شده هرگاه مالک و مملوک هر دو سومشخص باشند (که عموماً چنین است)، مطابقه ناقص با مملوکِ جمع، حمل بر مطابقه کامل با مالکِ مفرد شود و این امر از نظر ساختاری خود تسهیلگر انتقال نقش نهادی از مملوک به مالک بوده و اتفاقاً بر همین وجه است که دستوریان سهواً مالک را به عنوان نهاد رایی تلقی کردهاند. بااینحال، در ساخت ملکی «داشتن» که متعاقب آن حاصل آمده، به دلیل گذراتر بودن فعل، نقش نهادی تماماً به مالک واگذار شده و مطابقه همواره با مالک برقرار است و جز اندک مواردی آنهم به صورت اختیاری، خبری از حضور «را» در کنار مالک نیست تا در فارسی امروز به کلی «را» از کنار مالک حذف شده و برعکس در کنار مملوک حضور یافته تا مالک را در مقام فاعل و مملوک را در مقام مفعول بازشناسد. جدول زیر، مراحل جابجایی نقش دستوری مالک و مملوک در ساختهای ملکی فارسی را نشان میدهد:
جدول 1: تناوب مطابقه و حالتنمایی در جملات ملکی فارسی
|
فعل ملکی |
مطابقه (کامل یا ناقص) |
نشانداری با «را» |
نوع ساخت |
مثال |
|
|
بودن |
مملوک |
مالک |
اسنادی |
سلجوق را چهار پسر بودند. |
|
|
داشتن |
مرحله گذار |
مالک |
مالک (اختیاری) |
اسنادی |
تو را با من چه کینه در دل داری؟ |
|
مرحله تثبیت |
مالک |
مملوک |
رخدادی |
(من) سالهاست این خانه را دارم. |
|
این گفته در راستای دیدگاه کرافت[50] (2003: 146-147) مبنی بر عملکرد معکوس دو سلسلهمراتب مطابقه و حالتنمایی است؛ در این معنا که فاعل اولین گزینه برای مطابقه با فعل است و مفعول(ها) اولین گزینه برای نشانداری با عناصر حالتنما. نتیجه که اگر اسمی با فعل مطابقه کرد، یعنی در جایگاه فاعلی نشسته، و منطقی نیست همزمان با حالتنمای «را» نشاندار شود؛ چراکه مطابقه در وهلۀ نخست برای فاعل مطرح است و اگر فاعل مطابقه پذیرفت، نیازمند نشانداری مضاعف با حالتنما (آنهم حالتنمای فاعلی یا همان «رای» نهادی[51]) نیست و قلّت شواهدی از این دست، نشان از دورة گذار دارد.
منظر فوق، برای شواهدی که پیشتر، از همآیی «را» با فاعل (نک مثالهای 17ـ21) مطرح شد نیز قابل تعمیم است، گرچه در ظاهر نقضی بر این استدلال به حساب میآید. مثالهای (19ـ21) تماماً جملات مجهولاند و فاعلِ صوری، همان مفعول است و به نوعی تمامعیار نبودنِ فاعل در جملات مجهول از طریق همآیی با «را» نشاندار شده است[52].
صدیقیان (1354: 349) نقل قولی شفاهی از مرحوم مهرداد بهار میآورد که به حدس ایشان در مورد چراییِ همراهی فاعل با «را» اشاره دارد و مضمون آن مؤید فرض نگارنده است:
|
شاید آمدنِ «را» بعد از نهاد، نشان فاعل صوری در جملههایی با فعل ماضی متعدی در فارسی میانه باشد که در آن فعل به صیغۀ مجهول برده شده و به مفعول منطقی نسبت داده میشده است. (صدیقیان، 1354: 349 به نقل از مهرداد بهار). |
و به بیان صدیقیان (1354: 349) احتمالاً به صورت قیاسی دامنۀ این همنشینی در وهلة اول برای فاعل افعال متعدی و سپس، برای افعال لازم گسترش یافت.
از آنجا که رمزگذاری هر دو موضوع فاعل و مفعول با «را» در تمایز آنها راهگشا نبود، این کاربرد، دیری نپایید و کماکان «را» به مثابة نشانگر انواع مفعول متمایز ماند، تا تمام نقشهای غیرفاعلی را در تقابل با نقش فاعلی نشان دهد و عملکرد معکوس سلسلهمراتب مطابقه و حالتنمایی، به عنوان راهکاری مطلوب و اقتصادی پابرجا بماند. در تکمیل بحث، انگیزة کاربردشناختیـگفتمانی تناوب ساخت ملکی «بودن» و «داشتن» و رابطۀ میان حالتنمای اضافی و حالتنمایی با «را» را دنبال خواهیم کرد.
3ـ3. تعامل حالت اضافی و حالتنشانی با «را» و کارکرد آنها
میدانیم که ایجاد ساخت ملکی «داشتن» منجر به حذف ساخت ملکی «بودن» نشد، بلکه هر کدام کارکرد معنایی ویژه خود را یافت. جدول زیر روند تغییرات تدریجی ساخت ملکی در فارسی جدید را نشان میدهد:
جدول 2: امکانات بیان رابطة ملکی در فارسی
|
دورههای فارسی جدید |
امکانات بیان رابطۀ ملکی |
||
|
عبارت وصفی اضافی |
جمله ملکی «بودن» |
جمله ملکی «داشتن» |
|
|
متقدم |
علی را کتاب (با «را» اصطلاحاً فکاضافه) |
علی را کتاب است. |
- |
|
میانی |
علی را کتاب کتاب علی |
علی را کتاب است. کتاب از آن علی است. |
علی را کتاب دارد. علی کتاب دارد. علی آن کتاب را دارد. |
|
متاخر |
کتاب علی |
کتاب برای علی است. کتاب مال/واسۀ علیه. |
علی کتاب دارد. |
لاینز (1968: 393) انگیزه تناوب ساخت ملکی و جایگزینی «داشتن» با «بودن» را ناشی از دو عامل میداند: الف. قرار دادن اسمی در جایگاه فاعل ساختاری که جاندار باشد و ب. قرار دادن اسمی در جایگاه مبتدا که جاندار باشد. جانداری مترتب بر سلسلهمراتب زیر است:
|
1st person, 2nd person 3rd person personal name/ kin term human animate inanimate |
|
شکل 3: سلسلهمراتب جانداری (Dixon, 1994: 85) |
طبق دیدگاه دبیرمقدم (1369) که معتقد است «را» نشانگر سازه مبتدایی است و همسو با نظر لاینز، میتوان به این جمعبندی دست یافت که در بدو امر انگیزة نشانگذاری مالک با «را» مبتداساختن آن (انگیزة ب) و نه الزاماً قرار دادن آن در جایگاه نهاد (انگیزه الف) بوده است؛ زیرا غالباً مالک جاندار است و حتی اگر هر دو مالک و مملوک جاندار باشند، مالک عموماً در مرتبه بالاتری واقع است. همین امر اجازه داده در جملات (5، 8، 15 و 16) مطابقه با مملوک برقرار شود و مالک با «را» همآیند باشد. مبتداسازی «را» در مورد مثالهای (17ـ21) نیز صادق است که حاوی افعال کنشیاند و سازة فاعل یا نایب فاعل همراه با «را» به کار رفته است. اختیاری بودن «را» در این دست مثالهای اخیر شاهدی بر این مدعاست که «را» نمیتواند نشانگر فاعلی باشد وگرنه حضور اجباری داشت. در مثالهای (22ـ23) اختیاری بودن «را» در کنار فاعل تأیید میکند که «را» نقش کاربردشناختی و نه نحوی دارد.
|
(22) من بباید شد به سیستان. |
تاریخ سیستان |
|
(23) تو و یاران دل قوی باید داشت. |
تاریخ سیستان |
افزون بر نقش جانداری در مبتداسازی مالک، میتوان به تأثیر معرفگی در تناوبهای ساخت ملکی فارسی نیز اشاره داشت که در دوره متأخر نیز به طرز بارزی مشهود است. در فارسی امروز ساخت ملکی «داشتن» عمدتاً با مملوک اسمجنس یا غیرمشخص همراه است و گرچه گاه مملوک معرفه نیز میپذیرد، اما برای مملوک در بالاترین مرتبه معرفگی، قطعاً تنها ساخت اسنادی «بودن» استفاده میشود.
|
(24) الف. من کتاب دارم. |
|
|
|
ب. من این کتاب را دارم. |
|
|
ج. این کتاب مال من/برای من است. |
مملوک (این کتاب) در هر دو مثال (24 ب و ج) معرفه است، اما میزان معرفگی آن در جمله (24 ج) بالاتر است. زیرا پارهگفت (24 ب) تنها در موقعیتی مفروض است که فیالمثل شخص با دیدن یک عنوان کتاب در قفسة کتابفروشی آن را بر زبان بیاورد که قطعاً «این کتاب» نه به آن مصداق موجود در قفسه، بلکه به مصداق دیگری دلالت دارد که از نظر عنوان و محتوا با کتاب حاضر یکسان است؛ اما بالعکس پارهگفتار (24 ج) وقتی به کار میرود که دقیقاً همان مصداق موجود در موقعیتِ کنونی مورد نظر باشد؛ مانند وقتی که شخص به کتاب خود روی میز کار دوستش اشاره کند و پارهگفت (24 ج) را به زبان آورد.
در انگلیسی نیز وضعیت مشابه است:
|
(25) a. The book is John’s. |
|
|
|
|
b. *A book is John’s. |
|
|
|
c. John has a book. |
|
|
|
d. *John has the book. |
(Lyons, 1968: 389-390) |
میتوان نتیجه گرفت اسم جنس بودن نهاد/ مملوک در ساختهای اسنادی قدیم (مثل «شما را خبر نبود») آن را از نظر معناشناختی و اطلاعی نسبت به مالک در اولویت پایینتری قرار میداده و همین امر موجب شده، برخلاف ترتیب بینشان که نهاد (مملوک) در آغاز است، غالباً مالک به عنوان سازة مبتدایی جایگاه آغازین را اشغال کند. پس، بهواقع آنچه غلامرضایی (1394: 155) در مثال (8) با استناد به ترتیب سازهای در ساخت اسنادی، مسند و بخشی از گزاره تلقی کرده، خود نهاد است که از قضا با فعل نیز مطابقه دارد، ولی به لحاظ ترتیب در جایگاه بینشانِ خود نیست؛ چراکه مالک (سلجوق) نسبت به مملوک (چهار پسر) در بالاترین مرتبه معرفگی واقع است، و مالک را مبتدا میکند. اثبات قطعی تأثیر معرفگی و تعامل آن با جانداری در تغییر ترتیب سازهای بینشان و حتی برقراری مطابقة ناقص با مملوک، نیازمند بررسی پیکرههای فارسی در بازة دستکم چند قرن منتهی به دوره متأخر است که فراوانی هر دو ترتیب سازهای را دقیقاً به دست دهد و متأسفانه، مجال چنین جستوجویی برای نگارنده فراهم نبود.
کینان[53] (1976) در مطالعهای بینزبانی، برای مفهوم فاعلیت 30 مشخصه معرفی میکند که در دو دسته ویژگیهای رفتاری و رمزگذاری[54] قرار میگیرند. مشخصههای فاعلی با گستردگی متفاوتی اعمال میشوند و حتی ممکن است بر بیش از یک گروه اسمی در سطح بند توزیع شوند. پس فاعلیت، مفهومی مدرج و چندعاملی[55] است و از نظر تاریخی نیز، میتوان تغییر تدریجی میزان فاعلیت یک گروه اسمی را شاهد بود. از پیروان این دیدگاه میتوان به کامری[56] (1978)، کول[57] و همکاران (1980) و استیوال و مایهیل[58] (1988) اشاره کرد. کول و همکاران نظریهای مطرح ساختند مبنی بر آنکه ویژگیهای فاعل میتواند بهتدریج از یک گروه اسمی به گروه اسمی دیگر منتقل شود، به نحوی که درنهایت، گروه اسمی دوم به فاعلی تمامعیار در آن ساخت تبدیل گردد. بنابراین، در ساختهای ملکی میتوان تغییر نهاد/فاعل از مملوک به مالک را انتظار داشت. زیرا گرچه مملوک هسته ساخت ملکی است، اما اساساً مالک در مرتبه بالاتر جانداری است.
باوجوداین، بحث مهم دیگر چنانکه در جدول (2) مشهود است، به چگونگی تناوب حالت اضافی و حالتنشانی با «را» در ساخت ملکی فارسی مربوط است. به گفته هیگ[59] (2008) در زبانهای ایرانی قدیم حالتهای مفعول غیرصریح[60] و اضافی[61] دو حالت متمایز بودهاند که در زبانهایی همچون اوستایی محفوظ ماندهاند، اما در فارسی باستان حالت دستوری مفعول غیرصریح بهکل از میان رفت و کارکرد دستوری حالت اضافی به هر دو حالت نحوی گسترش یافت. به همین دلیل است که متخصصان فارسی باستان گاه از این حالت ادغامی، با عنوان gen./dat. یاد میکنند. به نظر هیگ (2008: 47) حالت اضافی چندکارکردی است که مسامحاً میتوان آن را نقشنمای حالت برای تمام مفعولها بهعنوان حالتنمای غیرفاعلی[62] در تقابل با نقش فاعلی دانست. پس حالت اضافی حالتی ساختاری است نه معنایی. از نظر بنونیست[63] (1968) نظر به تعدد کارکرد این حالتنمایی، کارکرد مرکزی حالت اضافی، شامل بازنمایی نقش معنایی بهرهور و سایر گسترههای شعاعی آن یعنی نقشهای معنایی مالک و پذیرا[64] میشود. کنت[65] (1953: 80-81) نیز تا یازده کاربرد برای حالت اضافی برمیشمرد. هیگ (2008: 58) معتقد است تمامی این تنوعات کارکردی زیر چتر نقشی واحد با عنوان بیان مشارکت غیرصریح[66] قابل تجمیعاند. به نظر هیگ، در تمامی کارکردهای اضافی، هستانی دارای درک، یعنی موجودی ذیشعور که نه کنشگر و نه کنشپذیر است، از فعل منتفع میشود یا چنین به نظر میآید که منتفع شده. او معتقد است مفهوم مشارک غیرصریح تلویحاً بیانگر دریافت ذهنی است؛ یعنی خودآگاهی به منافع و مصالح شخصی؛ بنابراین، در مراتب بالای مشارکت غیرصریح، عموماً موجود انسانی این نقش را عهدهدار است. این دیدگاه هیگ، یادآور موضع لاینز (1968: 393) است که پیشتر در مورد نقش جانداری و فاعلیت از نظرگذشت. هیگ (2008: 60) نقشهای حالت اضافی در فارسی باستان را در تطبیق با منظر خود به صورت زیر ارائه میدهد:
شکل 4: کارکرد حالت اضافی در فارسی باستان برگرفته از هیگ (2008: 61)
هیگ تبدیل گروه اسمی از مشارک غیرمستقیم به مشارک مستقیم را نه تنها امری محتمل، بلکه روندی کاملاً طبیعی در زبان میداند که اجازه میدهد کارکرد عام حالت اضافی در بیان نقش غیرفاعلی به نقش فاعلی نیز گسترش یابد:
|
زنجیره گسترش نقش مشارک غیرمستقیم به مشارک مستقیم (Haig, 2008: 70) |
|
بهرهور > مالک > کنشگر |
قرابت معنایی نقشهای مالکیت و کنشگری بارها در آثار مختلف بیان شده است (Palancar, 2002: 225-227). بهواقع، وجه اشتراک مرکزی میان بهرهور، مالک و کنشگر، مشخصة ذیشعوری[67] یا به بیان عامتر ویژگی [+human] است. پس جانداریِ تقریباً همیشگی مالک که آن را در مرتبه بالاتری نسبت به مملوک قرار میدهد، فضای تغییر نهاد از مملوک به مالک را به دست میدهد.
اما در تعیین رابطة حالت اضافی و نقشنمایی با «را» موضوع را با این یادآوری پی میگیریم که در هر دو ساخت ملکی «داشتن» و «بودن» «را» در همنشینی مالک واقع میشود و البته اشاره داشتیم حضور آن در کنار مالک برای فعل «داشتن» اجباری نیست و اتفاقاً در غالب موارد بدون «را» است. ابوالقاسمی (1385: 287) تصریح میکند «در فارسی میانه rāy برای نشان دادن کسی یا چیزی به کار میرود که کار برای آن انجام میگیرد» و این یعنی همان بازنمایی نقش معنایی بهرهور که هیگ (2008: 70) معتقد است میتواند از مشارک غیرمستقیم به مشارک مستقیم (یعنی کنشگر) تبدیل شود و مسیر میانی در این تبدیل را نقش مالک میداند و گفتیم در جملات ملکی فارسی نیز «را» بیانگر مالک است. از طرفی، ابوالقاسمی (1385: 50) اشاره میکند که در فارسی دری، گاهی رابطة میان مضاف و مضافالیه با «را» نشان داده میشود؛ همچون مثال زیر:
|
(26) قامت شده خم غضنفران را (=قامت غضنفران) |
خاقانی |
در مثال فوق، حالتنمایی با «را» جایگزین حالت اضافی ملکی است که کماکان پس از عنصر مالک نشسته است؛ یعنی نقش معنایی گسترشیافته از بهرهور، با «را» همراه شده و بنابراین میتوان به این تعمیم دست یافت که میان حالتنمایی اضافی و نشانگذاری با «را» در فارسی هم تناسب کارکردی وجود دارد و هم طبق الگوی هیگ (2008) میتوان انتظار داشت در هر دو راهکار، رابطه نحوی نهادی/فاعلی و نقش معنایی کنشگری برای مالک برجسته شود. «را»نشانی به مالک استقلال نحوی میدهد و آن را از رابطة اضافی با هستة مملوک خارج میکند. برجستگی کنشگر، بهویژه برای فعل «داشتن» محرز است، زیرا این فعل، پیش از رسیدن به معنای مالکیت، در معنای اصلی خود در مفهوم «در قبضه گرفتن» و «به چنگ آوردن» به کار میرود که نقش فاعل را در حد اعلای کنشگری برجسته میسازد. بنابراین، «داشتن» در معنای مالکیت نیز میتواند تلویحاً متضمن مراتبی (هرچند تخفیفیافته) از کنشگری فاعل باش. پس، برای اولویتبخشی فاعل، نیاز مبرمی به نشانگذاری با «را» ندارد و به راحتی میتواند از حضور آن فارغ شود. این امر خصوصاً طبق دو اصل اقتصاد و تصویرگونگی به عنوان دو انگیزة اصلی سهولت پردازشی تقویت میشود. گرچه نشانداری با «را» در وهلة اول با هدف استقلال مالک از مملوک به کار رفته و به مالک مجال داده بنا به مختصات کنشگری، جایگاه خود را در مقام فاعل بازتعریف کند، اما چون تمایل اهل زبان بر حفظ تمایز صوری موضوعهای فاعلی و مفعولی است و عموماً «را» نقشنمای غیرفاعلی شناخته میشود، همآیی «را» با مالک در جملات ملکی «داشتن» همچون مثالهای (2 و 3 و 7) دیری نمیپاید و باز «را» را به عنوان نقشنمای حالت غیرفاعلی متمایز میشود.
بحث تکمیلی متوجه اجباری و اختیاری بودن «را» در جملات ملکی «بودن» و «داشتن» است. گفتیم، «بودن» بنا به اسنادی بودنش، چندان قوّتی در ایجاد جایگاه نحوی فاعل برای نقش معنایی بهرهور ندارد و رابطة نحوی اساساً از طریق حالت اضافی میان مالک و مملوک ایجاد میشود که به مملوک نقش نهادی میدهد؛ و نشانداری با «را»، اجازه میدهد که کانون توجه در این ساخت از مملوک به مالک انتقال یابد. بنابراین، چون حضور «را» در کنار مالک تنها ابزار این انتقال است، حذف آن امکانپذیر نخواهد بود. این تحلیل همچنین توضیح میدهد که چرا در ساختهای ملکی «بودن» همچون مثالهای (12 و 13 و 14) سازة همآیند با «را» میتواند در هر سه موضع آغازی، میانی و پایانی قرار گیرد؛ زیرا مادامی که نقش نحوی با ابزار صوری رمزگذاری شود، دستور فارسی محدودیتی بر ترتیب سازهای اعمال نمیکند. درواقع، طبق آنچه پیشتر، در اثنای همین بخش، به نقل از لاینز (1968: 393) اشاره کردیم حضور «را» در کنار مالکِ «بودن» به منظور برجستگی آن از حیث جانداری است که به تدریج زمینهساز تغییر موضع آن به جایگاه فاعلی خواهد شد.
از سویی دیگر «داشتنِ» ملکی، با اتکاء به معنای اصلی خود، حامل معنای کنشگری برای موضوع فاعلیِ خود ولو در سطح تخفیفیافتهتر هست و نقش مالک که در موضع میانی پیوستار هیگ (2008: 70) واقع شده، بهراحتی میتواند توسط محتوای معنایی «داشتن» در موضع فاعلی بازنمایی شود. بنابراین، اعطای جایگاه فاعلی به نقش معنایی مالک بدون ابزار صوری تحققپذیر است؛ خصوصاً که ترجیح فارسی بر تقابلدهندگی نقش غیرفاعلی توسط «را» است. به هر حال در این مرحلة گذار، حضور اختیاری «را» جنبة کاربردی مبتداسازی دارد (دبیرمقدم، 1369 و Lyons, 1968: 393)؛ و چون مبتداسازی از ارکان حیاتی در دستوری بودنِ جمله نیست، حضور «را» در کنار فاعل/مالکِ «داشتن» (مثالهای 6 و 7) و غیبت آن در بسیاری دیگر از مثالها، نظیر جمله (27) تبیین میشود:
|
(27) تو و یاران دل قوی باید داشت. |
تاریخ سیستان |
البته برای این مشاهده توضیح موازی دیگری نیز طبق دیدگاه کامری (1978) مفروض است که می گوید گاه زبان در مطابقه از نظام فاعلیـ مفعولی و در حالتنمایی از نظام کناییـ مطلق تبعیت میکند و این امر وابسته به نقش معنایی مشارکین در رخداد است، مادامی که هیچکدام از دو موضوع نتوانند به عنوان موضوع سرنمون کنشگر و کنشپذیر تلقی شوند. پس، میتوان چنین فرض کرد که مالک، فاعل است با دو نشانگذاری موازی در دو نظام مختلف. به هرحال این فرض نیز مؤید مطالب پیشگفته است و منافاتی ندارد، گرچه نگارنده به آن ورودی نداشته است (نک. دبیر مقدم 182ـ223: 1402؛ 2018).
با توسل به نقش مبتداسازی «را»، همچنین میتوان حضور اختیاری آن در کنار فاعل جملات غیرملکی، همچون مثال (22) را توضیح داد؛ و حتی توضیح داد چرا در تمام جملاتی که «را» حضور اختیاری دارد، همواره تمایل بر قراردادن سازة «را»یی در آغاز، یعنی جایگاه مبتدا، است.
|
(28) من بباید شد به سیستان. |
تاریخ سیستان |
نادر بودن مثالهایی نظیر (5، 8، 15، 16) همچنین نشان میدهد که تنها وقتی مملوک به طرز بارزی هم در سلسلهمراتب جانداری و هم از حیث مبتدایی بر مالک پیشی گیرد، مطابقه کامل میپذیرد و رجحان مطابقه ناقص روند انتقال نقش فاعلی از مملوک به مالک را تسریع و تسهیل میکند.
- 4. جمعبندی و نتیجهگیری
در مقایسه دو ساخت ملکی «بودن» و «داشتن» محرز شد حضور «را» برای فعل «بودن» اجباری و برای «داشتن» اختیاری است؛ اما در هر دو، «را» تنها همنشین مالک است. اصلیترین مناقشه آن بود که دستوریان، در مورد نقش اسم همآیند با «را» در ساختهای ملکی اتفاق نظر نداشتند و برخی آن را نهاد/فاعل و برخی دیگر، مفعول میدانستند. با توسل به مطابقه نشان دادیم، گرچه کمتر شواهدی میتوان یافت که فعل با مملوک مطابقه کامل داشته باشد؛ اما هرگز مثالی یافت نشد که نشان دهد، مطابقه به قطع و یقین با مالک برقرار شده و تمام شواهد موجود در زمرة مواردی بودند که بنا به سوم شخص بودنِ هر دو عنصر مالک و مملوک، میتوان فرض مطابقة ناقص با مملوکِ (جمع) را نیز موجه دانست و نه الزاماً مطابقة کامل با مالکِ (مفرد). پس به استناد مطابقه، مملوک باید در جایگاه نهادی باشد، و مالک که همان سازة همنشین با «را» است، جایگاه مسند/مفعولی دارد.
اما همنشینی مالک با «را» (ولو به صورت اختیاری) در «داشتن» ملکی در دوران متقدم، آنهم در حالی که با فعل نیز مطابقه دارد و بر سر فاعل بودنِ آن در بین دستوریان اتفاق نظر حاصل است، نه تنها فرض نهاد بودن مالک را کماکان محتمل میداشت، بلکه با شواهدی از ساختهای غیرملکی که فاعل با «را» همراه شده، تقویت میشد و به این ترتیب استدلال اولیه در چالش دوباره قرار گرفت. فرض نگارنده آن بود که دوگانگی رفتار هر دو عنصر مالک و مملوک چه در بحث مطابقه و چه در موضوع نشانداری با «را»، میتواند برخاسته از آن باشد که نقش نحوی سازهها در این جملات در طول زمان بهتدریج جابجا شده است. در این معنا که در ساختهای ملکی، در آغاز مملوک نقش نهادی برعهده داشته و به مرور زمان، انگیزه تغییر فاعل از مملوک به مالک احتمالاً ابتدا در خود ساختهای ملکی «بودن» و سپس، در تناوب ملکی «داشتن» ایجاد شده است. حتی فراوانی مطابقة ناقص به جای مطابقة کامل با مملوک شاهدی بر این مدعاست که مملوک از موضع چندان استواری برای اشغال جایگاه نهادی برخوردار نبوده و بنابراین، برخی و نه همه رفتارهای نهادی را در خود نمایان کرده است. بهواقع، در فارسی هر دو ساخت ملکی، تا پیش از رسیدن به مرحلة تثبیت، وضعیت بینابینی اتخاذ کردند که موجب شد توأمان به هر دوشقّ اسنادی و رخدادی بودن از جنبههایی متمایل شوند؛ یعنی در عین حال که اسنادیاند و بنابراین توجه ساخت معطوف به مملوک به عنوان نهاد است، به مالک نیز از جنبههایی رجحان داده و آن را برجسته کنند. برجستگی مالک در هر دو فعل ملکی «بودن» و «داشتن» به عوامل معناشناختی و گفتمانی ویژهای همچون جانداری، معرفگی و مبتدا شدن وابسته است که از حیث تاریخی نیز تأیید میشود. قطعاً برجستگی مالک در تناوب «داشتن» ملکی به مراتب بیشتر است و چنین است که در فارسی امروز، مالک در «داشتن» توانسته در مقام فاعل تمامعیار ایفای نقش کند و «را» در کنار مملوک ظاهر شود و این ساختها دیگر رخدادی و نه اسنادیاند.
اما در چگونگی و چراییِ تناوب روابط نحوی در محمولهای ملکی با اتکا به نقشهای معنایی و تأثیر آنها در سازماندهی ساختار نحوی جمله نشان دادیم، دو موضوع مالک و مملوک، فرانقشهایی هستند که از دو قطب بینشان فاصله گرفته و در موضعی تقریباً میانی و البته متمایل به قطب متحمل جای گرفتهاند؛ همچنین مجاورت بلافصل نقش معنایی مملوک با کنشپذیر، و نیز مالک با مملوک اجازه میدهد روابط نحوی، به تبعِ این همنشینی در طی زمان دستخوش تغییر گردد. سپس، چگونگی این تغییر درزمانی را ابتدا در انتقال عبارت اسمی ملکی به ساخت اسنادی «بودن» و سپس در انتقال ساخت اسنادی «بودن» به «داشتن» دنبال کردیم. این منظر، برای شواهدی از همآیی «را» با فاعل در جملات غیرملکی نیز قابل تعمیم است. زیرا عموماً جملات مجهول هستند و فاعلِ صوری درواقع، همان مفعول است و به نوعی تمامعیار نبودنِ فاعل در جملات مجهول از طریق همآیی با «را» نشاندار شده است و در معدود مواردی که فاعلِ فعل متعدی یا لازم نیز با «را» همراه شده، عامل همنشینی قیاس است که پس از اندکزمانی، دوباره «را» به نقش اصلی خود یعنی نشانگذاری حالتهای غیرفاعلی بازگشته و دیگر در کنار فاعل به کار نرفته است.
در مسیر تحولات ساخت ملکی در فارسی با توجه به شواهد سه دوره متقدم، میانی و متأخر در فارسی جدید، چگونگی تحول حالتنمایی در ساخت ملکی و رابطه میان حالت اضافی و نشانگذاری با «را» بحث شد.
[1]. possessor
[2]. possessee/ possessed
[3]. oblique subject constructions
[4]. experiencer
[5]. benefactive/malefactive
[6]. Stassen, L.
[7]. Barðdal, J., & Smitherman, T.
[8]. hierarchy of grammatical relations
[9]. Keenan, E. L., & Comrie, B.
[10]. Lambton, A.
[11]. Brunner, C.
[12]. Lazard, G.
[13]. Karimi, S.
[14]. Kipka, P.
[15]. Roberts, J.
[16]. Rahimian, J., &. Hajiani, F.
[17]. Dabir-Moghaddam, M.
[18]. Lyons, J.
[19]. existential
[20]. predicative
[21]. copulative
[22]. predicate
[23]. possessive sentence
[24]. paraphrase
[25]. کارکرد وصفیِ (attributive) اسم یا صفت در مقابل کارکرد گزارهای یا محمولیِ (predicative) آن قرار دارد؛ در این معنا که اگر اسم یا صفت در مقام مسند در جملة اسنادی ایفای نقش کند، دارای نقش محمولی (گزارهای) است و اگر وابسته یک هستة اسمی شود، کارکرد وصفی دارد؛ مانند کارکرد محمولی و وصفی صفت به ترتیب در «هوا سرد است» در مقابل «هوای سرد» و کارکرد محمولی و وصفی اسم به ترتیب در «آن مرد معلم است» در مقابل «مرد معلم».
[26]. transformation
[27]. grasp
[28]. hold
[29] . ساخت رخدادی (eventive) در مقابل ساخت اسنادی (copulative) مطرح است که گرچه بهترین نمونه آن در جملات حامل فعل جمله کنشی (action) مطرح است، اما الزاماً به این دسته محدود نمیشود و مراتبی دارد. چنانکه فعلی مانند «دوست داشتن» نه بر کنش که بر حالت روانشناختی دلالت دارد ولی بلاتردید غیراسنادی (رخدادی) است.
[30]. دبیرمقدم (1399 [1401]: 245-244) در مثالهای (29ـ33) شواهدی از فارسی نو آورده که مطابقه «بودن» با مملوک را نشان میدهد.
[31]. نگارنده بر آن است که تمام بینظمیهای مطابقه در فارسی مترتب بر عدم مطابقه یا مطابقه ناقص میان نهاد/فاعل و فعل است و هیچ موردی از مطابقه میان غیرفاعل و فعل وجود ندارد؛ جز بحثی که در مورد واژهبستهای مفعولی در فارسی مطرح است و آن هم نیاز به شرح و بسطی دارد که موضوع آن از بحث مطابقه به انفراد خارج است و از ابعاد دیگری، همچون تناوب نظام مطابقه باید به آن پرداخت. حتی مواردی که وحیدیان کامیار (1384) و برخی دیگر تحت عنوان مطابقه با متمم و مضافالیه مطرح میکنند، نوعی مطابقة فاعلی است که مجال بحث آن در این نوشتار نیست و خود فرصتی دیگر میطلبد.
[32]. در مورد «داشتن» همنشینی مالک با «را» در ساختهای متقدمتر، همچون مثالهای (2)، (3) و (6) مدنظر است که هنوز به ساختهای کنونی همچون «این خانه را داشتم، ولی یکی دیگر هم خریدم» نرسیدهایم.
[33]. macrorole
[34]. actor
[35] .undergoer
[36]. Van Valin, R. D.
[37]. effector
[38]. sensation
[39]. target
[40]. patient
[41]. consumer
[42]. creator
[43]. location
[44]. theme
[45]. observer
[46]. DO به عاملیت موضوع و ارادی بودن کنش اشاره دارد و به بیان دیگر agent بودن موضوع را نشان میدهد.
[47]. transitivity
[48]. Privileged Syntactic Argument
[49]. اختیاری بودن فعل اسنادی در فارسی باستان تأیید مضاعفی بر ادعای لاینز (1968) مبنی بر اشتقاق ساختهای اسنادی ملکی از عبارتهای اسمی در زبانهای هندواروپایی است.
[50] . Croft, W.
[51]. در اینباره، فرض نظام افتراقی مطابقه و حالتنمایی محتمل است؛ در این معنا که طبق آنچه کامری (1978) مطرح میکند، در چنین ساختهایی که مالک توأمان مطابقه و حالتنشانی با «را» دارد، مفروض بداریم که دو نظام مطابقه و حالتنمایی به صورت افتراقی عمل میکنند؛ پس مطابقه تابع نظام فاعلیـ مفعولی، و حالتنمایی تابع نظام کناییـ مطلق است. اینکه چنین موضعی تا چه اندازه قابل دفاع خواهد بود، خود بحث دیگری میطلبد، اما به هر حال نظام افتراقی خود گویای دوران گذار هر زبان خواهد بود که مؤید ادعای ماست.
[52]. این مسئله نیز مجدداً در بحث پیشگفته در پانویس (1) قابلطرح است.
[53]. Keenan, E.
[54]. behavioral and coding properties
[55]. multifactorial
[56]. Comrie, B.
[57]. Cole, P.
[58]. Estival, D., & Myhill, J.
[59] . Haig, G.
[60]. dative
[61]. genitive
[62]. oblique
[63]. Benveniste, E.
[64]. recipient
[65]. Kent, R.
[66]. indirect participation
[67]. sentience
)