کاربردشناسی ترادف در نظام خویش‏واژه‏ای فارسی با تمرکز بر روابط نسبی درجۀ یک و دو

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبانشناسی دانشگاه شهید بهشتی

چکیده

نظام خویش‏واژه‏ای از جهانی‏های زبان‏ها است؛ اما ساختار آن در هر جامعة زبانی، متأثر از عوامل فرهنگی-اجتماعی تابع مختصات ویژه‏ای است. چنان‏که مک‏گرگور (2012) بیان می‏کند، معنی خویش‏واژه‏ها به معنی پایه و ثابتی که بیانگر نوع روابط خویشاوندی است، محدود نمی‏شود، بلکه به استنباط‏هایی که اهل زبان در بافت کاربردی دریافت می‏کنند، نیز وابسته است. در پیگیری آراء مک‏گرگور، گستردگی واژگان در نظام خویش‏واژه‏ای فارسی از حیث وجود ترادف‏های متنوع در بیان روابط واحد مورد توجه قرار گرفت و بدین منظور، دو مسألۀ تعیین ساختار نظام پایۀ روابط نسبی درجۀ یک و دو، و کاربردشناسی این نظام متأثر از سه عامل مذهب، صمیمیت/احترام و سن در فارسی دنبال شد. خویش‏واژه‏های مترادف از فرهنگ بزرگ سخن (1381) استخراج و معانی کاربردشناختی و شاهدمثال‏ها با استناد به همین فرهنگ ارائه شده‏اند و برای استناد بیشتر، به متن برخی متون معاصر نیز رجوع شده‏است. نظام خویش‏واژه‏ای فارسی دارای کارکردهای حقیقی، صوری و عام است. کارکردهای حقیقی و صوری هر کدام می‏توانند به صورت ‏بی‏نشان یا خودخطابی به‏کار روند. هم‏چنین، برخی القاب و عناوین مذهبی به‏عنوان یک مشخصۀ زبان‏ویژۀ فرهنگی به نظام خویش‏واژه‏ای واردشده‏ و کارکرد ثانویۀ خویش‏واژه‏ای یافته‏اند. خویش‏واژه‏ها غالباً در هر دو کاربرد خطابی و ارجاع سوم‏شخص در فارسی رایج هستند، اما صرفنظر از بافت‏های موقعیتی خاص، صورت‏های رسمی، بیشتر برای ارجاع سوم‏شخص و خویش‏واژه‏های مترادف غیررسمی آن‏ها عمدتاً در خطاب دوم‏شخص استفاده می‏شوند. در بخش دوم تحلیل، بررسی شواهد زبانی، از تأثیر بارز عوامل فرهنگی-اجتماعی مورد بحث در گزینش مترادف‏ها حکایت دارد که به مصادیق عینی هرکدام به‏تفصیل اشاره شده‏است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Pragmatics of Synonymy in Persian Kinship System

نویسنده [English]

  • Fatemeh Bahrami
Assistant Professor of Linguistics Shahid Beheshti University
چکیده [English]

The structure and use of languages reflect the society and culture in which they are used. The present article modelling McGregor (2012) will delve into the pragmatic characteristics of Persian kinship terms, in order to discern the sociocultural elements that has influenced their formation and usage. The data is collected from Great Sokhan Dictionary (2004) and the usage is checked via selected contemporary Persian films, plays, and novels. The study shows that the figurative use of Persian kinship terms to refer to closeness is dominated by ideology, e.g. “paternal guardianship” and “privity” has overtly shaped distinctions in the choice of terms referring to mother’s family versus father’s family. For example, the commonality of the use of the term “amu” (referring to one’s uncle; father’s brother) vs. “dâyee” (uncle; mother’s brother) while referring to male friends for the purpose of conveying a sense of closeness is a function of “privity”. In other words, a male friend should be associated with the same gender parent (father) and not with the opposite gender parent (mother). Furthermore, there are sets of Arabic kinship terms sometimes parallel to the Persian ones which could be selected and used to convey a sense of religiosity. Closeness and informality versus distance and formality together with age and social status are in the same way variables that have expanded the number of Persian kinship terms

کلیدواژه‌ها [English]

  • kinship system
  • blood relations
  • Religion
  • closeness
  • age