چنددستور شدگی فعل خواستن در زبان فارسی؛ مطالعه‌ای شناختی در چارچوب طرحواره‌های رخدادی بنیادین

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه زبانشناسی، دانشکده ادبیان و زبانهای خارجی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

10.22054/ls.2020.45842.1262

چکیده

چنددستوری شدگی فرایندی است که طی آن یک صورت زبانی واحد، نقشهای دستوری گوناگونی را در ساختهای متفاوت به نمایش می‌گذارد؛ بعبارت دیگر، یک صورت زبانی –درعین حال که مفهوم واژگانی خود را حفظ می‌کند- چند مسیر متفاوت را در بستر دستوری شدگی طی می‌کند و در هر کدام به ایفای نقشی متفاوت می‌پردازد. فعل خواستن نمونه‌ای از چنددستوری شدگی در زبان فارسی است که می‌تواند سه نقش دستوری زمان دستوری، نمود و وجهیت را مفهوم سازی کند. فعل خواستن که به عنوان یک فعل واژگانی و با معنای طلب کردن چیزی، در قالب طرحواره رخدادی بنیادین تمایل قرار دارد، با اعمال حلقه‌های مختلف فرایند دستوری شدگی و در قالب طرحواره‌های مرکب به بیان مفاهیم دستوری مختلف می‌پردازد. این فعل در قالب طرحواره مرکب سریالی، زمان دستوری آینده را مفهوم سازی می‌کند. فعل خواستن در چارچوب همین طرحواره، به مفهوم سازی نمود تقریب که نشاندهنده یک عمل در شرف وقوع در زمان حال و گذشته، و نمود اجتنابی که بیانگر یک عمل در شرف وقوع در گذشته که محقق نشده است، می‌پردازد. فعل خواستن در قالب طرحواره مرکب سنجشی به بیان یک مفهوم وجهیتی جدید تحت عنوان وجهیت پیشنهادی می‌پردازد که در آن گوینده مجوز انجام عمل را از مخاطب طلب می‌کند و جهت انجام عمل پیشنهاد می‌دهد. دلیل دستوری شدگی متعدد یا همان چنددستوری شدگی فعل خواستن را می‌توان پر کردن خلاء‌های زبانی و پاسخ به نیاز زبان برای بیان مفاهیم دستوری مختلف دانست.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Polygrammaticalization of the verb "xāstan" in Persian Language A cognitive study in the framework of basic event schemas

نویسنده [English]

  • Morteza Dastlan
Linguistics dapartment, Faculty of literature and foreign languages, PNU University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Polygrammaticalization is a type of multiple development where a single form develops distinct grammatical functions in different constructions. The verb 'xāstan' is an instance of this phenomenon that conceptualizes specific notions of tense, aspect and modality in modern Persian. Xāstan as a lexical verb and with the meaning "to want sth" falls in 'Volition' basic event schema. When entering grammaticalization process, different parameters of grammaticalization are applied on it, so the verb xāstan transforms to a complex schema. As an auxiliary verb and in serial complex schema, xāstan conceptualizes the future tense. In the same complex schema but in different contexts, the verb expresses proximative and avertive aspects. When the verb xāstan falls in evaluative complex schema, it conceptualizes a new notion of modality in which the speaker requests addressee the permission of actualizing the verb by proposing a suggestion; therefore it is called proposal modality. The main explanation of polygrammaticalization of the verb xāstan in Persian seems to be filling the functional gaps and satisfying the need of conceptualizing the grammatical functions not met by other grammatical forms.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "Polygrammaticalization"
  • "Tense"
  • "Aspect"
  • "Modality"
  • "the verb Xāstan"